MİNFAKT

Məlumat əldə et, əylən…

18 oktyabr Dövlət Müstəqilliyi Günüdür


18 oktyabr Azərbaycanın Dövlət Müstəqilliyi Günüdür. 17 il öncə Azərbaycan Ali Soveti Dövlət Müstəqilliyi haqqında Konstitusiya Aktını qəbul edib. Oktyabrın 8-də işə başlanan növbədənkənar sessiya məsələni dörd gün müzakirə etsə də, qərar verməyi bir həftə sonraya saxlayır. Nəhayət, 1991-ci il oktyabrın 18-də Ali Sovetin sessiyasında tarixi sənəd qəbul edilir. Dövlət Müstəqilliyi haqqında Konstitusiya Aktının lehinə Ali Sovetin 360 deputatından 258-i səs verir, yerdə qalanlar ya sessiyaya qatılmır, ya da əleyhinə səs verirlər.

Konstitusiya Aktında göstərilir ki, müstəqil Azərbaycan dövləti 1918-1920-ci illərdə mövcud olmuş Xalq Cümhuriyyətinin hüquqi varisidir. Konstitusiya Aktı 6 fəsil, 32 maddədən ibarətdir.

1991-ci il dekabrın 29-da ümumxalq referendumunda məsələ müzakirəyə çıxarılır və əhalinin 95%-i bu referendumda iştirak edərək ölkənin müstəqilliyinə, suverenliyinə və istiqlaliyyətinə səs verir.

2006-cı il dekabrın 8-də isə Milli Məclis Əmək Məcəlləsinə dəyişiklik edir. Həmin dəyişikliyə görə, 18 oktyabr Müstəqillik Günü, 12 noyabr Konstitusiya Günü, 17 noyabr Dirçəliş Günü bayram kimi qalsalar da, istirahət günü kimi qeyd edilmir.

AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASININ DÖVLƏT MÜSTƏQİLLİYİ HAQQINDA KONSTİTUSİYA AKTI

1918-ci il mayın 28-də Azərbaycan Milli Şurası İstiqlal Bəyannaməsi qəbul edərək Azərbaycan xalqının dövlət quruluşunun çoxəsrlik ənənələrini dirçəltdi.

Azərbaycan Respublikası öz ərazisində tam dövlət hakimiyyətinə malik olub müstəqil xarici və daxili siyasət yeridirdi. Azərbaycan Respublikasının müstəqil dövlətə xas olan təsisatları – parlamenti, hökuməti, ordusu, maliyyə sistemi yaradılmışdı və fəaliyyət göstərirdi. Azərbaycan Respublikası bir çox xarici dövlətlər tərəfindən tanınmış və onlarla diplomatik münasibətlər yaratmışdı. Lakin 1920-ci il aprelin 27-28-də RSFSR beynəlxalq hüquq normalarını kobudcasına pozaraq, müharibə elan etmədən öz silahlı qüvvələrinin hissələrini Azərbaycana yeritdi, suveren Azərbaycan Respublikasının ərazisini işğal etdi, qanuni seçilmiş hakimiyyət orqanlarını zorakılıqla devirdi və Azərbaycan xalqının çox böyük qurbanlar bahasına qazandığı müstəqilliyə son qoydu.

Bunun ardınca Azərbaycan 1806-1828-ci illərdə olduğu kimi yenidən Rusiya tərəfindən ilhaq edildi.

SSRİ-nin təşkili haqqında 1922-ci il 30 dekabr tarixli müqavilə bu ittifaqı təsbit etməli idi. Sonralar, 70 il ərzində Azərbaycan Respublikasına qarşı əslində müstəmləkəçilik siyasəti yeridilir, Azərbaycanın təbii ehtiyatları amansızcasına istismar olunur, milli sərvətləri çapılıb talanır. Azərbaycan xalqı təqiblərə və kütləvi cəza tədbirlərinə məruz qalırdı, onun milli ləyaqəti tapdalanırdı. Bütün bunlara baxmayaraq Azərbaycan xalqı dövlət müstəqilliyi uğrunda mübarizəni davam etdirirdi.

«Azərbaycan Respublikasının dövlət müstəqilliyinin bərpası haqqında» Azərbaycan Respublikası Ali Sovetinin 1991-ci il avqustun 30-da qəbul etdiyi Bəyannamə də bu mübarizənin yekunu olmuşdur.

Azərbaycan Respublikasının Ali Soveti Azərbaycan Milli Şurasının 1918-ci il mayın 28-də qəbul etdiyi İstiqlal Bəyannaməsinə, Azərbaycan Respublikasının demokratik prinsiplərinin və ənənələrinin varisliyinə əsaslanaraq və «Azərbaycan Respublikasının dövlət müstəqilliyinin bərpası haqqında» Azərbaycan Respublikası Ali Sovetinin 1991-ci il 30 avqust tarixli Bəyannaməsini rəhbər tutaraq bu Konstitusiya Aktını qəbul edir və müstəqil Azərbaycan Respublikasının dövlət quruluşunun, siyasi və iqtisadi quruluşunun əsaslarını təsis edir.

I. ÜMUMİ MÜDDƏALAR

Maddə 1. 1920-ci il aprelin 27-28-də RSFSR-in XI ordusunun Azərbaycana təcavüzü, respublika ərazisinin zəbt etməsi, beynəlxalq hüququn subyekti olan Azərbaycan Demokratik Respublikasını devirməsi Rusiyanın müstəqil Azərbaycanı işğal etməsi hesab edilsin.

Maddə 2. Azərbaycan Respublikası 1918-ci il mayın 28-dən 1920-ci il aprelin 28-dək mövcud olmuş Azərbaycan Respublikasının varisidir.

Maddə 3. SSRİ-nin təşkili haqqında 1922-ci il 30 dekabr tarixli müqavilənin Azərbaycana aid hissəsi imzalandığı andan etibarsızdır.

Keçmiş SSR İttifaqının tərkibinə daxil olmuş suveren dövlətlər ilə qarşılıqlı münasibətlərin ortaya çıxan bütün məsələləri müqavilələr və sazişlər arasında nizama salınmalıdır.

Maddə 4. Azərbaycan Respublikasının 1978-ci il Konstitusiyası bu Konstitusiya Aktının müddəalarına zidd gəlməyən yerlərində qüvvədə qalır.

Azərbaycan Respublikasının dövlət müstəqilliyinin bərpası elan edilənə qədər qüvvədə olmuş, Azərbaycan Respublikasının suverenliyinə və ərazi bütövlüyünə zidd olmayan, milli dövlət quruluşunun dəyişdirilməsinə yönəldilmiş aktların hamısı Azərbaycan Respublikasında hüquqi qüvvəsini saxlayır.

Azərbaycan Respublikasının müvafiq qanunları qəbul edilənədək SSRİ qanunları Azərbaycan Respublikasının ərazisində hüquqi qüvvəsini saxlayır; həmin qanunların siyahısını Azərbaycan Respublikasının parlamenti müəyyən edir.

Maddə 5. Azərbaycan Respublikasının müstəqilliyinə qarşı yönəldilən hər hansı hərəkət suveren dövlətin daxili işlərinə qarışmaqdır və beynəlxalq hüquq normalarına uyğun olaraq bu hərəkətlərə cavab verilir.

Maddə 6. SSRİ-nin dövlət borcunun yalnız o hissəsi Azərbaycan Respublikasına keçə bilər ki, respublikanın ərazisində təsərrüfat fəaliyyəti nəticəsində və Azərbaycan Respublikasının ixtiyarına keçən SSRİ əmlakı ilə əlaqədar yaranmış olsun.

Maddə 7. SSRİ-nin Azərbaycan Respublikası ərazisindəki bütün daşınar və daşınmaz mülkiyyəti Azərbaycan Respublikasının dövlət mülkiyyətidir. SSRİ-nin daşınar mülkiyyətinin beynəlxalq hüquqa uyğun olaraq müqavilə üzrə başqa dövlətlərə – SSRİ-nin keçmiş subyektlərinə verilə biləcək hissəsi istisna təşkil edir.

SSRİ-nin Azərbaycan Respublikasının hüdudlarından kənarda olan, lakin Azərbaycan SSRİ-nin tərkibində olduğu dövrdə Azərbaycanın milli gəliri, təbii və başqa ehtiyatları hesabına yaranmış əmlakı bu əmlakın yaranmasında Azərbaycanın töhfəsinə müvafiq həcmdə, müqavilə üzrə Azərbaycan Respublikasına keçir.

II. AZƏRBAYCAN XALQI

Maddə 8. Azərbaycan xalqı Azərbaycan Respublikasının ərazisində və ondan kənarda yaşayan, Azərbaycan dövlətinə və onun qanunlarına tabe sayılan bütün Azərbaycan Respublikası vətəndaşlarından ibarətdir; bu isə beynəlxalq hüquqla müəyyənləşdirilmiş normaları istisna etmir.

Maddə 9. Öz idarəetmə formasını seçmək, başqa xalqlarla öz münasibətlərini müəyyənləşdirmək, siyasi, iqtisadi və mədəni həyatını öz tarixi və milli ənənələrinə, ümumbəşəri dəyərlərə uyğun inkişaf etdirmək Azərbaycan xalqının ayrılmaz hüququdur.

Maddə 10. Azərbaycan Respublikasında suveren hakimiyyət Azərbaycan xalqına məxsusdur. Azərbaycan xalqının hər hansı hissəsi, hər hansı bir şəxs suveren hakimiyyətin həyata keçirilməsi səlahiyyətini mənimsəyə bilməz.

Azərbaycan xalqı suveren hakimiyyəti bilavasitə referendum vasitəsilə və Azərbaycan Respublikasının parlamentinə ümumi, bərabər və birbaşa seçki hüquqi əsasında gizli səsvermə yolu ilə seçilmiş nümayəndələri vasitəsilə həyata keçirir.

Maddə 11. Azərbaycan xalqı öz iradəsinin ifadəsi kimi Azərbaycan Respublikasının demokratik quruluşuna və qanunun aliliyinə təminat verir.

III. AZƏRBAYCAN DÖVLƏTİ

Maddə 12. Azərbaycan xalqı müstəqil, dünyəvi, demokratik, unitar dövlət yaradır, bu dövlətin suveren hakimiyyəti daxili məsələlərdə ancaq hüquqla, xarici məsələlərdə isə yalnız Azərbaycan xalqının azad surətdə razılıq verdiyi müqavilələrdən və sazişlərdən irəli gələn müddəalarla məhdudlaşdırılır.

Azərbaycan Respublikasının suverenliyi şəriksizdir və onun bütün ərazisinə şamildir.

Azərbaycan Respublikası öz ərazisində həyata keçirdiyi suveren hüquqları heç bir formada başqa dövlətlərə və ya dövlət ittifaqlarına vermir.

Maddə 13. Azərbaycan Respublikasında dövlət hakimiyyəti hakimiyyətin bölünməsi prinsipinə əsaslanır.

Qanunvericilik hakimiyyəti Azərbaycan Respublikasının parlamenti tərəfindən həyata keçirilir.

Ali icra hakimiyyəti Azərbaycan dövlətinin başçısı olan Azərbaycan Respublikası Prezidentinə məxsusdur.

Məhkəmə hakimiyyəti müstəqil məhkəmələr tərəfindən və ali instansiyada – hər birinin öz səlahiyyətləri daxilində Azərbaycan Respublikasının Konstitusiya Məhkəməsi, Azərbaycan Respublikasının Ali Məhkəməsi Azərbaycan Respublikasının Ali Arbitraj Məhkəməsi tərəfindən həyata keçirilir.

Maddə 14. Azərbaycan Respublikasının ərazisi vahiddir, bölünə və özgəninkiləşdirilə bilməz. Azərbaycan Respublikası öz ərazisinin hər hansı bir hissəsini, hər hansı bir formada kimsəyə vermir; yalnız Azərbaycan Respublikası parlamentinin qərarı ilə respublikanın bütün əhalisi arasında xalq səsverməsi (referendum) keçirmək yolu ilə Azərbaycan xalqının razılığı əsasında sərhədlərdə dəqiqləşdirmə aparıla bilər.

Azərbaycan Respublikası ərazisinin heç bir hissəsi başqa dövlətə və ya başqa dövlətin hüquqi şəxsinə satıla və verilə bilməz.

Maddə 15. Azərbaycan Respublikasının ərazisində yalnız Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyası və Azərbaycan Respublikasının qanunları qüvvədədir.

Qanunvericilik hakimiyyəti Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyası ilə, icra və məhkəmə hakimiyyəti Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyası, qanun və hüquq ilə məhdudlaşdırılır.

Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyası Azərbaycan Respublikası parlamentinin qərarı ilə respublikanın bütün əhalisi arasında xalq səsverməsi (referendum) keçirmək yolu ilə qəbul edilir.

Maddə 16. Hamılıqla qəbul edilmiş beynəlxalq hüquq normalarına uyğun olaraq Azərbaycan Respublikası başqa dövlətlərlə münasibətlərini aşağıdakı prinsiplər əsasında qurur: dövlətlərin suveren bərabərliyi, zor işlətməmək və zor işlətməklə hədələməmək, dövlət sərhədlərinin toxunulmazlığı, mübahisələri dinc yolla nizama salmaq, başqa dövlətlərin daxili işlərinə qarışmamaq, insanın hüquqlarına və əsas azadlıqlarına hörmət etmək, xalqların bərabərliyi və onların öz müqəddəratını təyin etmək hüququ, dövlətlərin əməkdaşlığı, beynəlxalq hüquqi öhdəlikləri vicdanla yerinə yetirmək.

Maddə 17. Azərbaycan Respublikası:

1. Azərbaycan xalqının birliyini qorumalı, ayrıca şəxsin, ailənin, ictimai birliklərin və digər kollektivlərin mənafeyinə uyğun surətdə qanundan irəli gələn hüquqları və azadlıqları müəyyən edərək və bunlara hörmət göstərilməsini təmin edərək hüquq qaydası yaratmalıdır.

2. Sosial fəallığın bütün növlərinə rəvac verməli və onları əlaqələndirməli, bütün vətəndaşların mənafelərinin qanuna əsasən uzlaşmasını təmin etməli, hər bir şəxsin azad inkişafı üçün bərabər şərait yaratmalıdır.

3. Dövlət və ya ictimai mənzil fondunun evlərində abad yaşayış sahəsi almaqda və ondan daimi istifadə etməkdə, fərdi mənzil tikintisində Azərbaycan Respublikası vətəndaşlarına kömək göstərməlidir.

4. Güzəranı daha ağır olan əhali qruplarının vəziyyətinin yaxşılaşdırılması və sosial müdafiəsi qayğısına qalmalı, onların insana layiq həyat səviyyəsini, binəsiblərin sosial müdafiəsini təmin etməyə çalışmalıdır.

5. Azərbaycan Respublikası vətəndaşlarının həyatına, sağlamlığına, şəxsi azadlığına və təhlükəsizliyinə edilən qəsdlərdən onların müdafiəsini təmin etməlidir.

6. Azərbaycan Respublikası vətəndaşlarının sağlamlığını qorumalı, sağlam ekoloji mühitin mühafizəsinə kömək göstərməli, dövlətin əzəli və təbii özəyi olan ailəni, habelə anaları və uşaqları himayə etməlidir.

Maddə 18. Azərbaycan Respublikasında Azərbaycan Respublikasının vahid vətəndaşlığı müəyyən edilir.

Azərbaycan Respublikası öz vətəndaşlarının qarşısında qanunla müəyyən edilmiş vəzifələr daşıyır, Azərbaycan Respublikasının vətəndaşları Azərbaycan Respublikasının qarşısında qanunla müəyyən edilmiş vəzifələr daşıyırlar.

Heç kəs vətəndaşlıqdan və ya vətəndaşlığını dəyişdirmək hüququndan məhrum edilə bilməz. Azərbaycan Respublikasının hüquqlarından kənarda olan hər bir Azərbaycan Respublikası vətəndaşının hüquqi müdafiəsinə təminat verilir.

Maddə 19. Azərbaycan Respublikasının bütün vətəndaşları qanun qarşısında bərabərdirlər. Azərbaycan Respublikası insan hüquqlarının Ümumi Bəyannaməsinə, Helsinki müşavirəsinin Yekun aktına və hamılıqla qəbul edilmiş, başqa beynəlxalq hüquq sənədlərinə qoşularaq onlarda nəzərdə tutulan bütün hüquq və azadlıqlara vətəndaşların cinsindən, irqindən və milli mənsubiyyətindən, dini etiqadından, sosial mənşəyindən, siyasi əqidəsindən və başqa hallardan asılı olmayaraq əməl edilməsini, bu hüquq və azadlıqların maneəsiz həyata keçirilməsini təmin edir.

Azərbaycan Respublikası vətəndaşlarının hüquq və azadlıqları qanunda nəzərdə tutulmuş xüsusi hallardan başqa, hər hansı formada məhdudlaşdırıla bilməz.

IV. İQTİSADİ MÜNASİBƏTLƏR 

Maddə 20. Bütün təbii ehtiyatlar hər hansı şəxslərin və ya təşkilatların mülkiyyət hüquqlarından və mənafeyinə xələl gətirilmədən Azərbaycan Respublikasına məxsusdur.

Maddə 21. Hansı mənbədən gəlirsə gəlsin, Azərbaycan Respublikasının bütün mədaxili vahid ehtiyatlar əmələ gətirir və bu ehtiyatlar qanundan irəli gələn tələblərə və öhdəliklərə əməl olunmaqla, qanunun müəyyən etdiyi məqsədlər üçün və qanunun müəyyən etdiyi qaydada işlədilir.

Maddə 22. Mülkiyyət dövlət mülkiyyəti, xüsusi mülkiyyət və kollektiv mülkiyyət şəklində ola bilər.

Xüsusi və kollektiv mülkiyyətə qanunla icazə və təminat verilir; qanun onların alınması və onlardan istifadə olunması üsullarını, onların fəaliyyət hüdudlarını müəyyən edir.

Xüsusi və kollektiv mülkiyyət məcburi şəkildə özgəninkiləşdirilə bilməz. Qanunda nəzərdə tutulmuş hallarda xüsusi və kollektiv mülkiyyət zərərin ödənilməsi şərtilə Azərbaycan Respublikasının xeyrinə özgəninkiləşdirilə bilər.

Daşınar və daşınmaz əmlakın tam müsadirəsinə yol verilmir.

Maddə 23. Azərbaycan Respublikasında hər cür iqtisadi fəaliyyət bazar münasibətlərinə və sahibkarlıq azadlığına əsaslanır.

Maddə 24. Azərbaycan Respublikası kooperasiyaya rəvac verir və müxtəlif kooperativ təşkilatlarının və başqa birliklərin qanuna müvafiq surətdə inkişafı üçün lazımi şərait yaradır.

Maddə 25. Azərbaycan Respublikası bütün formalarda əməyi mühafizə edir. Öz əməyinin kəmiyyət və keyfiyyətinə uyğun olaraq zəhmətkeşin azad və ləyaqətli yaşayış üçün kifayət edən haqq almaq hüququ vardır.

Qanunla müəyyən edilmiş hallardan başqa, məcburi əmək qadağan edilir.

Əmək qabiliyyəti olmayan və lazımi dolanışıq imkanlarından məhrum olan hər bir vətəndaşın dövlətdən kömək və yardım almaq hüququ vardır.

Zəhmətkeşlər həmkarlar ittifaqları təsis etməkdə azaddırlar.

Tətil hüququnu zəhmətkeşlər bu hüququ tənzimləyən qanunlar çərçivəsində həyata keçirirlər.

V. SİYASİ MÜNASİBƏTLƏR

Maddə 26. Azərbaycan Respublikasının yetkinlik yaşına çatmış vətəndaşlarının seçki hüququ vardır.

Səsvermə şəxsi, bərabər, azad və gizlidir.

Səsvermə hüququ yalnız vətəndaşın hüquq qabiliyyətsizliyi nəticəsində və ya qüvvəyə minmiş məhkəmə hökmü əsasında məhdudlaşdırıla bilər.

Maddə 27. Azərbaycan Respublikasının siyasətinin müəyyənləşdirilməsinə demokratik yolla kömək etmək üçün Azərbaycan Respublikasının bütün vətəndaşlarının azad surətdə siyasi partiyalar və digər ictimai birliklər yaratmaq hüququ vardır.

Maddə 28. Siyasi plüralizm prinsiplərinə uyğun olaraq siyasi partiyalar ictimai rəyin formalaşdırılmasında və ifadəsində iştirak edirlər və siyasi fəaliyyətin əsas ünsürləridir. Onların yaradılması və fəaliyyəti Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyası və qanunları çərçivəsində azaddır.

Maddə 29. Azərbaycan Respublikasını müdafiə etmək Azərbaycan Respublikası vətəndaşının müqəddəs borcudur.

Qanunla müəyyən edilmiş hüdudlarda və növlərdə hərbi xidmət məcburidir.

Maddə 30. Azərbaycan Respublikasının bütün vətəndaşları öz gəlirlərinə uyğun olaraq dövlət xərclərində iştirak etməlidirlər.

Vergi sistemi mütərəqqilik prinsipinə əsaslanır.

Maddə 31. Bütün vətəndaşlar Azərbaycan Respublikasına sadiq olmalı, onun Konstitusiyasına və qanunlarına riayət etməlidirlər.

VI. YEKUN MÜDDƏALARI 

Maddə 32. Bu Konstitusiya Aktı Azərbaycan Respublikasının yeni Konstitusiyasının hazırlanması üçün əsasdır.

Advertisements

Oktyabr 16, 2012 Posted by | Konstitusiya | Bir şərh yazın

Yerli özünüidarəetmənin təşkili və bələdiyyə orqanları


Yerli özünüidarəetmənin anlayışı: Müasir dövlətlərin çoxunda yerlərdə yaranan məsələlər yerli özünüidarəetmə sisteminin vasitəsilə həll edilir. Yerli özünüidarəetmə hüququ dövlətin həyatında mühüm rol oynayır. Bunu nəzərə alaraq Azərbaycan respublikasının Konstitusiyası yerli özünü idarəetmənin təşkilinin əsaslarını müəyyənləşdirir (Konstitusiyanın IV bölməsi).
Yerli özünüidarəetmə qeyri-dövlət sistemidir. Onu dövlət hakimiyyəti, dövlət idarəetməsi hesab etmək olmaz. Qeyd etmək lazımdır ki, yerli özünüidarəetmə də hakimiyyətdir, lakin dövlət hakimiyyəti deyildir. Yerli özünüidarəetmə ictimai-kütləvi hakimiyyətdir. Bu cür hakimiyyət cəmiyyətin idarə olunmasında vətəndaşların iştirak forması olub, xalq hakimiyyətini ifadə edir. O, yerlərdə xalq hakimiyyətinin forması sayılır.
Yerli özünüidarəetmə dedikdə, vətəndaşlarınfəaliyyətinin elə bir qeyri-dövlət sistemi başa düşülür ki, bu sistemin vasitəsi ilə onlar qanun çərçivəsində yerli əhəmiyyətli məsələləri və sərbəst surətdə həll edirlər.
Yerli özünüidarəetmənin formaları: Yerli özünüidarəetmə müxtəlif formalarda həyata keçirilir. Yerli rəy sorğusu bu formalardan biridir. Həmin forma vasitəsi ilə vətəndaşların yerli əhəmiyyətli məsələlər barəsində rəyi öyrənilir. Bununla onlar öz iradələrini birbaşa ifadə edirlər. Seçki hüququ olan bütün vətəndaşlar yerli rəy sorğusunda iştirak edə bilərlər. Onların iştirakı könüllülük prinsipinə əsaslanır.
Yerli rəy sorğusu səsvermə yolu ilə keçirilir. Səsvermə həm açıq, həm də gizli keçirilə bilər. Səsvermə zamanı vətəndaşların öz iradələrini ifadə etmələriüzərində hər hansı bir dövlət orqanının və ya vəzifəli şəxsin nəzarəti istisna olunur. Belə nəzarətə yol verilmir.
Yerli rəy sorğusu zamanı vətəndaşlar öz iradələrini birbaşa ifadə edirlər. Digər tərəfdən vətəndaşlar yerli rəy sorğusunda bilavasitə iştirak edirlər. Buna görə də yerli özünüidarəetmənin bu forması bilavasitə demokratiyanı ifadə edir.
Bələdiyyə və bələdiyyə orqanları: Bələdiyyə dedikdə, qanunla müəyyən edilmiş ərazi hüdudları daxilində yerli özünüidarəetmə forması başa düşülür. Bu elə formadır ki, onun mülkiyyəti və yerli büdcəsi olur. Bunlar bələdiyyənin qarşısında duraqn vəzifələrin yerinə yetirilməsi üçün maddi baza rolunu oynayır. Yerli özünüidarə məhz bələdiyyə vasitəsilə keçirilir.
Bələdiyyə özünün orqanlarını yaradır. Yerli əhəmiyyətli məsələlər məhz bu orqanların vasitəsilə həll olunur. Onlar bələdiyyə orqanları adlanır. Bələdiyyə orqanları dövlət hakimiyyəti orqanları sisteminə aid edilmir.
Yerli özünüidarə də məhz həmin nümayəndələr tərəfindən həyata keçirilir. Nümayəndələr vətəndaşlardan bilavasitə mandat və səlahiyyət alan şəxslərdir. Onlar vətəndaşları təmsil edirlər. Bunlar onu sübut edirk ki, bələdiyyələr xalq nümayəndəliyinin seçkili (kollegial) orqanıdır. Onların həyata keçirdiyi yerli özünüidarəetmə isə nümayəndəli (vasitəli) demokratiya formasıdır.
Bələdiyyələrə seçkilər təyin edilməsi məsələsini Azərbaycan Respublikasının prezidenti müəyyən edir. Seçkilər günü 18 yaşı tamam olmuş Azərbaycan Respublikası vətəndaşının bələdiyyələrə üzv seçmək hüququ vardır (aktiv seçki hüququ).
Bələdiyyələrin səlahiyyəti müddəti 5 ildir. Bu müddət həm də bələdiyyə üzvünün səlahiyyəti müddəti ifadə edir, yəni bələdiyyə üzvünün səlahiyyət müddəti beş ildir. Bələdiyyənin yeni tərkibinin işə başladığı gün onun səlahiyyəti qurtarır. Bununla bələdiyyə üzvünün səlahiyyəti ləğv edilir.

İyun 8, 2012 Posted by | Konstitusiya | Bir şərh yazın

Vətəndaşların Konstitusiyada nəzərdə tutulan əsas vəzifələri


Vəzifənin anlayışı: Vəzifə dedikdə, lazımi və zəruri olan elə bir davranış ölçüsü başa düşülür ki, bu ölçü qanunla müəyyən edilir. Şəxs başqa şəxslərin, cəmiyyətin və dövlətin xeyri və mənafeyi üçün müəyyən hərəkətlər etməyə (məsələn, vergi ödəməyə və s.) və ya müəyyən hərəkətlər etməkdən çəkinməyə (məsələn, qanunları pozmaqdan çəkinməyə) borclu olur. Bu borc vəzifə adlanır.
İnsan vəzifələri dedikdə, vətəndaşlığından asılı olmayaraq hamının daşıdığı vəzifələr başa düşülür. Bu cür vəzifələr vətəndaşlıq məsələsindən asılı deyildir. Məsələn, Konstitusiya və qanunlara əməl etmək və s.
Vətəndaş vəzifələri odur ki, bu vəzifələri yalnız Azərbaycan Respublikasının vətəndaşları daşıyırlar. Bu vəzifələr vətəndaşlıq məsələsindən asılıdır. Vətənə sədaqətli olmaq, vətəni müdafiə etmək kimi vəzifələr vətəndaş vəzifələri sırasına daxildir.
Hüquqlarla vəzifələrin bir-birilə bağlı olması bu prinsiplərdən biridir. Göstərilən prinsipin mahiyyəti ondan ibarətdir ki, hüquqlarla vəzifələr arasında sıx əlaqə vardır. Onlardan biri digərinin yaranmasına səbəb olur. Hüquq vardırsa, onda hökmən ona uyğun gələn vəzifə də yaranır və ya əksinə, harada vəzifə vardır, orada mütləq həmin vəzifəyə uyğun gələn hüquq da əmələ gəlir. “Hüquqlarsız vəzifələr olmadığı kimi, vəzifələrsiz də hüquqlar yoxdur”.
Vəzifələrin hərtərəfli olması prinsipi vacib əhəmiyyətə malikdir. Bu prinsip onu ifadə edir ki, Konstitusiyada nəzərdə tutulan vəzifələr həm vətəndaşlara, həm hüquqi şəxslərə, həm dövlətə, həm də bütövlükdə cəmiyyətə aiddir. Məsələn, Konstitusiyaya və qanunlara əməl etmək kimi vəzifəni hamı yerinə yetirməli və icra etməlidir.
Vəzifənini yerinə yetirilməməsinə görə məsuliyyət prinsipi vəzifələrin əsaslandığı və söykəndiyi prinsiplərdən biridir. Bu prinsip Konstitusiyanın 80-cı maddəsində formulə edilmişdir. Məsələn, hərbi xidmətdən boyun qaçırmağa görə vətəndaş 1 ildən 3 ilə kimi cəzalandırılır (cinayət məsuliyyəti növü).

Fənn müəllimi: Fəls. dokt. Arıxov C.C.

İyun 8, 2012 Posted by | Konstitusiya | 3 Şərh

Sosial-iqtisadi və mədəni hüquqlaq (azadlıqlar)


Mülkiyyət hüququ: Mülkiyyət hüququ iqtisadi hüquqlar sırasına daxil olan əsas hüquqdur. Ona görə ki, mülkiyyət ölkənin iqtisadi-təsərrüfat həyatının və cəmiyyətin iqtisadi bazisinin əsasını təşkil edir. Bununla belə, mülkiyyət geniş ictimai-siyasi məzmuna malik olan münasibətdir.
Mülkiyyət hüququ dedikdə, şəxsin ona məxsus olan əşyaya (əmlaka) sahiblik etmək, əşyadan (əmlakdan) istifadə etmək və ona dair sərəncam vermək imkanı başa düşülür.
Mülkiyyət hüququnun (mülkiyyətin) üç əsas subyekti vardır:
– Azərbaycan Rspublikası (dövlət);
– Bələdiyyələr;
– Şəxslər (fiziki və hüquqi şəxslər)
Dövlət mülkiyyəti Azərbaycan xalqına məxsusdur. Azərbaycan xalqı dövlət mülkiyyətinin (əmlakının) faktiki mülkiyyətçisidir. Onun hüquqi mülkiyyətçisi isə dövlətin özüdür.
Bələdiyyə qurumıarı (bələdiyyələr) bələdiyyə mülkiyyət hüququnun subyektidir. Bələdiyyə mülkiyyəti müstəqil mülkiyyət növü (forması) sayılır. Bələdiyyələr yerli əhəmiyyətli məsələləri həll etmək və müvafiq proqramları reallaşdırmaq üçün bələdiyyə mülkiyyətindən istifadə edirlər.
Şəxslər (fiziki və hüquqi şəxslər) xüsusi mülkiyyət hüququnun subyektidirlər. Onlara xüsusi mülkiyyətçilər deyilir. Fiziki şəxslərin (vətəndaşların) mülkiyyətində istənilən əmlak, o cümlədən həm daşınan əmlk (məsələn, televizor, xalça, minik avtomobili, pul, qiymətli kağızlar və s.), həm də daşınmaz əmlak (yaşayış evi, torpaq, bina mvə s.) ola bilər.
İstirahət hüququ: İstirahət hüququ dedikdə, əmək müqaviləsi ilə işləyən şəxsin (işçinin) öz əmək vəzifələrini yerinə yetirməkdən azad olunduğu vaxt və bu vaxtdan öz istəyinə görə istifadə etmək imkanı başa düşülür.
Bizib respublikada gündəlik normal iş vaxtının müddəti 8 saatdan, həftəlik normal iş vaxtının müddəti isə 40 saatdan çox ola bilməz.
Sosial təminat hüququ: Sosial yönümlü daxili siyasət yeritdiyinə görə Azərbaycan dövləti sosial xarakterli dövlətdir. Başqa sözlə desək, Azərbazycan dövləti sosialsiyasət yeridən dövlətdir.
Sosial təminat hüququ dedikdə, yardıma ehtiyacıı olan şəxslərin öz yaşayışlarını təmin etmələri üçün dövlətin maliyyə vəsaitlərindən müəyyən məbləğdə pul vəsaiti – pensiya və müavinət almaq imkanı başa düşülür. Bi hüquq dövlət büdcəsində sosial məqsədlər üçün ayrılan pul vəsaiti hesabına təmin edilir.
Sağlamlığın qorunması hüququ: Tibbi sığorta sağlamlığın qorunması sahəsində əhalinin sosial müdafiə formasıdır. Bu forma əhalinin tibbi və dərman yardımı almasına təminat verir.
Mədəniyyət hüququ: Mədəniyyət hüququ sosial-mədəni hüquqlar sırasına aiddir. Konstitusiyanın 40-cı maddəsi də məhz bu hüququn ifadə olunmasına həsr edilmişdir.
Mədəniyyət hüququ dedikdə, şəxsin mədəni həyatda iştirak etmək, mədəniyyət təsisatlarından və mədəni sərvətlərdən istifadə etmək imkanı başa düşülür. Bu imkan əsasında şəxslər öz mədəni-mənəvi tələbat və ehtiyaclarını ödəyirlər.
Təhsil hüququ: Təhsil dünyəvi xarakter daşıyır. Bu o deməkdir ki, təhsil dinlə bağlı deyil və dini təhsil müəssisələri ayrıca fəaliyyət göstərir.
Təhsil müəssisələrində təlim dili Azərbaycan dilidir.
Mənzil hüququ: Mənzil hüququ dedikdə, şəxsin daim yaşayış sahəsinə malik olmaq imkanı başa düşülür. Şəxsin mülkiyyətində bir və ya bir neçə mənzil ola bilər. Sovet dövründə isə şəxs yalnız bir mənzilə malik ola bilərdi.

Fənn müəllimi: Fəls. dokt. Arıxov C.C.

İyun 8, 2012 Posted by | Konstitusiya | Bir şərh yazın

Məhkəmə hakimiyyəti


Məhkəmə hakimiyyətinin anlayışı: Hakimiyyətin bölgüsü prinsipinə görə Azərbaycan Respublikasında təşkil olunan dövlət hakimiyyətinin sahələrindən (qollarından) biri məhkəmə hakimiyyəti adlanır. Onu çox vaxt “üçüncü hakimiyyət” adlandırırlar.
Məhkəmə hakimiyyəti dövlət hakimiyyətinin xüsusi sahəsini (qolunu) təşkil edir. Qanunvericilik hakimiyyətindən fərqli olaraq, məhkəmə hakimiyyəti qanunlar qəbul etmir və hüquq normaları (ümumi məcburi davranış qaydaları) müəyyənləşdirmir. İcra hakimiyyətindən fərqli olaraq məhkəmə hakimiyyəti icraedici fəaliyyət ilə məşğul olur. Məhkəmə hakimiyyətinin özünün xüsusi (spüsifik) fəaliyyət forması vardır. Bu fəaliyyət forması ədalət mühakiməsi adlanır. Azərbaycan Respublikasında məhkəmə hakimiyyəti məhz ədalət mühakiməsi yolu ilə həyata keçirilir.
Məhkəmə hakimiyyəti dedikdə, dövlət hakimiyyətinin elə bir xüsusi sahəsi (qolu) başa düşülür ki, o, ədalət mühakiməsi yolu ilə həyata keçirilir.
Məhkəmə hakimiyyətinin həyata keçirdiyi fəaliyyətin əsas istiqaməti vətəndaşların hüquq mənafelərini qorumaqdan ibarətdir. Məhkəmə hakimiyyəti insan və vətəndaş hüquqlarının (azadlıqlarının) təminatçısıdır.
Məhkəmə hakimiyyətinin təşkilinin əsas prinsipləri: Məhkəmə hakimiyyətinin yalnız məhkəmələr tərəfindən həyata keçirilməsi prinsipi həmin prinsiplərdən biridir. Bu prinsipə görə məhkəmələrdən başqa hər hansı dövlət orqanı və onun vəzifəli şəxsləri məhkəmə hakimiyyəti funksiyasını yerinə yetirə bilməzlər.
Məhkəmələrin (hakimlərin) müstəqilliyi və yalnız qanuna tabe olması prinsipinə görə heç bir dövlət orqanının və vəzifəli şəxsin məhkəməyə bu və ya digər işi necə həll etmnək barədə göstəriş vermək hüququ yoxdur. Məhkəmələr (hakimlər) işə yalnız qanun əsasında baxırlar.
Ədalət mühakiməsinin vətəndaşların qanun və məhkəmə qarşısında bərabərliyi əsasında həyata keçirilməsi prinsipi onu ifadə edir ki, hamı qanuna nəzərdə tutulan eyni (bərabər) hüquqlara malikdir, məhkəmədə müvafiq işə baxılarkən kmiməsə üstünlük verilmir.
Aşkarlıq prinsipinə görə bütün məhkəmələrdə işlərə açıq baxılır və hər bir şəxs işə baxılarkən məhkəmə iclasında iştirak edə bilər.
Müdafiə hüququnun təmin olunması prinsipinə görə hər kəsin məhkəmə prosesinin istənilən mərhələsində müdafiə hüququ təmin olunur.
Təqsirsizlik prezumpsiyası prinsipi əsas prinsiplərdən biridir. Bu prinsipə görə cinayətin törədilməsində təqsirləndirilən şəxs, onun təqsiri sübuta yetirilməyibsə və bu barədə məhkəmə hökm çıxarmayıbsa, təqsirsiz sayılır. Başqa sözlə desək, təqsirsiz prezumpsiyasına görə əksi sübut olunana kimi, şəxs cinayət törədilməsində təqsirli bilinmir, yəni təqsirsiz hesab edilir.
Məhkəmə hakimiyyəti orqanları: Məhkəmə hakimiyyəti orqanları dedikdə, məhkəmələr (məhkəmə orqanları) başa düşülür ki, onların vasitəsi və köməyi ilə məhkəmə öz funksiyasını həyata keçirir.
Məhkəmələrin tam vahid halda birləşməsi isə məhkəmə sistemi adlanır.

İyun 8, 2012 Posted by | Konstitusiya | Bir şərh yazın

Qanunvericilik sistemi


Normativ hüquq aktları: Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının müəyyən etdiyi məsələlərdən biri qanunvericilik sistemi, normativ hüquq aktları, hüquq və qanun məsələləridir. Konstitusiyanın 5-ci bölməsində ifadə olunan normalar məhz bu məsələlərə həsr edilmişdir.
Hüquq ictimai (sosial) hadisədir. Hüquq dedikdə, dövlət tərəfindən adətən, müəyyən edilən və qorunan ümumi məcburi ictimai (sosial) normalar sistemi başa düşülür. Hüququn köməyi ilə vətəndaşların öz aralarında, vətəndaşlarla dövlət prqanları arasında, habelə onlarla müəssisələr, idarələr və təşkilatlar arasında yaranan ictimai münasibətlər tənzimlənir, insanların və kollektivlərin davranışı nizamlanır.
Hüquq bir qayda olaraq, dövlət tərəfindən yaradılır və müəyyən edilir. Dövlət hüquq normalarını ləğv edir, dəyişdirir, onlara əlavələr edir. Bu baxımdan dövlət hüququn siyasi yaradıcısıdır: hüquq yaradıcılığı onun müstəsna hüququdur. Bu o deməkdir ki, hüququ yalnız dövlət yarada bilər. Digər subyektlərin belə hüququ yoxdur. Buna görə də hüquq sadəcə olaraq xalqın iradəsini deyil, xalqın dövlət iradəsini ifadə edir və sadə kimi yox, xüsusi dövlət tənzimləyicisi kimi çıxış edir. Dövlət hüququn vasitəsilə ictimai və dövlət həyatının ən vacib məsələlərini tənzim edir.
Hüquq zahirən ayrı-ayrı, müxtəlif rəsmi dövlət sənədlərində ifadə olunur. Rəsmi dövlət sənədləri dedikdə, qanunlar, prezident fərmanları, hökumət qərarları və digər sənədlər başa düşülür. Onlara dövlətin hüquqi aktları deyilir.
Normativ hüquqi akt dedikdə, səlahiyyətli dövlət orqanı tərəfindən qəbul edilmiş, məcburi xarakter daşıyan, hüquq normaları müəyyən edən, dəyişdirən və ya ləğv edən, dəfələrlə tətbiq olunmaq üçün nəzərdə tutulmuş rəsmi yazılı sənəd başa düşülür.
Normativ aktlar dövlət orqanlarının qəbul etdiyi müxtəlif rəsmi sənədlərdir, yəni qanunlardır, prezident fərmanlarıdır, Nazirlər Kabinetinin qərarlarıdır, nazirliklərin təlimatlarıdır.
Qanun dedikdə, xüsusi qaydada qəbul edilən, yüksək hüquqi qüvvəyə malik olan, ictimai və dövlət həyatının vacib məsələlərini tənzim edən normativ hüquqi akt başa düşülür.
Qanunvericilik sistemi: Qanunvericilik sistemi dedikdə, normativ hüquqi aktların onların malik olduğu hüquqi qüvvəsindən asılı olaraq vahid şaquli xətt üzrə müəyyən ardıcıllıqla düzlənməsi və yerləşməsi başa düşülür.
Azərbaycan Respublikasının qanunvericilik sisteminə aşağıdakı normativ hüquqi aktlar daxildir: – konstitusiya;
– referendumla qəbul edilmiş aktlar;
– qanunlar;
– fərmanlar;
– Nazirlər Kabinetinin qərarları;
– mərkəzi icra hakimiyyəti orqanlarının normativ aktları.
Göründüyü kimi, qanunvericilik sisteminin tərkibinə müxtəlif cür aktlar daxildir. Onları iki yerə bölmək olar:
– qan unlar;
– qanunqüvvəli aktlar.
Qanunlar ya referendum yolu ilə, ya da Azərbaycan Respublikasının Milli Məclisi tərəfindən qəbul edilir. Onlara Konstitusiya, referendumla qəbul olunmuş aktlar, qanunlar aiddir.
Qanunqüvvəli aktlar isə icra hakimiyyəti orqanları tərəfindən qanunların icrası məqsədilə, qanunlara uyğun olaraq qəbul edilir. Prezident fərmanları, Nazirlər Kabinetinin qərarları və mərkəzi icra hakimiyyəti orqanlarının normativ aktları qanunqüvvəli aktlara aid edilir.
Beynəlxalq müqavilələr qanunvericilik sisteminin tərkib hissəsi kimi: Azərbaycan Respublikası xarici dövlətlərlə və beynəlxalq təşkilatlarla qanunda nəzərdə tutulmuş qaydada siyasi, iqtisadi-ticarət, mədəni, elmi əməkdaşlıq və digər sahəklərdə razılığa gələ bilər. Yazılı şəkildə ifadə olunan bu razılaşma beynəlxalq müqavilə adlanır.
Naxçıvan Muxtar Respublikasının normativ hüquqi aktları qanunvericilik sisteminin tərkib hissəsi kimi:
– Naxçıvan Muxtar Respublikasının Konstitusiyası;
– Naxçıvan Muxtar Respublikasının qanunları;
– Naxçıvan Muxtar respublikasının Nazirlər Kabinetinin qərarları.
Göstərilən normativ hüquqi aktlar Naxçıvan Muxtar respublikası ərazisində hüquqi qüvvəyə malikdir. Lakin onlar Azərbaycan respublikası qanunvericilik sisteminə uyğun olmalıdır (148-ci maddəsinin 4-cü hissəsi). Həmin aktlar, əgər Azərbaycan Respublikasının qanunvericilik sisteminə zidd olarsa, tətbiq edilmir.
Qanunvericilik sisteminin xüsusiyyətləri: Beynəlxalq müqavilələrin (aktların) Azərbaycan Respublikasının qanunvericilik sisteminə daxil olan normatov aktlara münasibətdə hüquqi qüvvəsinə gəldikdə isə qeyd etmək lazımdır ki, beynəlxalq müqavilələr qanunvericilik sistemini təşkil edən normativ aktlara nisbətən yuxarı hüquqi qüvvəyə malikdir.

İyun 8, 2012 Posted by | Konstitusiya | Bir şərh yazın

Qanunvericilik hakimiyyəti və onun orqanları


Parlamentin anlayışı: Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının həll etdiyi əsas məsələlərdən biri dövlət hakimiyyəti məsələsidir. Konstitusiyanın üçüncü bölməsində ifadə olunan normalar məhz bu vacib məsələnin müəyyənləşdirilməsinə həsr edilmişdir. Bu normalar dövlət hakimiyyətinin təşkilinin əsaslarını müəyyən edir.
Qanunvericilik hakimiyyəti Azərbaycan Republikasının parlamenti (fransızca “parle” – “danışmaq”) tərəfindən həyata keçirilir. Parlamentin kökləri qədim Yunanıstanda və qədim Romada nümayəndəli orqanların fəaliyyəti ilə bağlıdır. Lakin buna baxmayaraq parlamentin ilk vətəni İngiltərə hesab edilir.
Parlament dedikdə, ölkə əhalisi tərəfindən seçki yolu ilə yaradılan, qanunvericilik hakimiyyətini həyata keçirən ali nümayəndəli dövlət hakimiyyəti orqanı başa düşülür.
Milli Məclisin formalaşması və quruluşu: Milli Məclis demokratik yolla formalaşır. Belə ki, dövlət hakimiyyəti orqanları iki yolla – seçkilər və ya təyin olunma yolu ilə yaradılır. Milli Məclis məhz seçkilər yolu ilə formalaşır. Bu yol isə demokratik yoldur.
Milli Məclisə süçkilər majoritar seçki sistemi, ümumi, bərabər və birbaşa seçki hüququ əsasında sərbəst, şəxsi və gizli səsvermə yolu ilə keçirilir. Majoritar seçki sisteminə (fransızca “majorite”-“çoxluq”) uyğun olaraq seçki dairəsi üzrə seçicilərin səs çoxluğunu əldə etmiş namizəd seçkidə qələbə qazanmış hesab edilir.
Milli Məclisin say tərkibinə gəldikdə qeyd etmək lazımdır ki, o, 125 düputatdan ibarətdir. Yalnız Azərbaycan Respublikasının vətəndaşı Milli Məclisin deputatı seçilə bilər. Özü də onun yaşının 25-dən aşağı olmaması tələb edilir.
Milli Məclisin növbədənkənar sessiyasını Milli Məclisin sədri çağırır. Bunun üçün iki əsasdan birinin olması tələb edilir. Birinci əsasa görə növbədənkənar sessiyanın çağırılmasını prezident tələb edir. İkinci əsas isə növbədənkənar sessiyanın çağırılmasını 42 deputatın tələb etməsindən ibarətdir. Növbədənkənar sessiyalarda yalnız sessiyanın çağırılmasına səbəb olmuş məsələ müzakirə oluna bilər. Gündəliyi sessiyanın çağırılmasının təşəbbüskarı müəyyən edir.
Milli Məclisin səlahiyyətləri: Milli Məclisi qanunvericilik hakimiyyəti həyata keçirdiyinə görə və ali qanunverici dövlət hakimiyyət orqanı olduğuna görə onun əsas və başlıca səlahiyyəti qanunlar qəbul etməkdən ibarətdir.
İkincisi, digər ali dövlət orqanlarını təşkil etmək Milli Məclisin səlahiyyətlərindən biridir. Milli Məclis həmin orqanları seçmir. O, yalnız birincisi, prezidentin təqdim etdiyi namizədi təyin edir; ikincisi, prezidentin təqdimatına əsasən şəxslərin vəzifəyə təqdim edilməsinə razılıq verir.
Üçüncüsü, Milli Məclis məhkəmə səlahiyyətinə malikdir. Belə ki, o, Konstitusiya Məhkəməsinin təqdimatına əsasən prezidentin impiçmenti (vəzifədən kənarlaşdırılması) və hakimlərin vəzifədən kənarlaşdırılması barədə məsələni həll edir.
Dördüncüsü, Milli Məclis maliyyə səlahiyyətinə malikdir. Bu səlahiyyət Milli Məclisin prezidentin təqdimatına əsasən Azərbaycan Respublikası dövlət büdcəsini təsdiq etmək və onun icrasına nəzarət etmək hüququndan ibarətdir.
Dövlət büdcəsi dövlət üçün lazım olan pul vəsaitinin yığılması və xərclənməsi formasıdır. Dövlət büdcəsi üzərində nəzarətin həyata keçirilməsi məqsədilə Milli Məclis Hesablama Palatası yaradır.
Hesablama palatası dövlət büdcəsinin təsdiq edilməsi üzrə, habelə onun icrasına nəzarət üzrə Milli Məclisin səlahiyyətlərinin həyata keçirilməsinə kömək edir. O, dövlət büdcəsinin layihəsinə rəy verir.
Beşincisi, Milli Məclis nəzarət səlahiyyətinə malikdir. Bu səlahiyyət icra hakimiyyətinin və digər ali dövlət orqanlarının fəaliyyətinə parlamentin nəzarət etmək hüququnu ifadə edir. Belə nəzarət parlament nəzarəti adlanır.
Milli Məclisin hüquqyaratma fəaliyyəti: Sessiya və daimi komussiyalar Milli Məclisin əsas fəaliyyət formalarıdır. Milli Məclis hüquqyaratma fəaliyyətini bu formalarda həyata keçirir. Milli Məclisin həyata keçirdiyi hüquqyaratma fəaliyyətin əsas məqsədi qanunların qəbuludur. Pac rlamentin qanunlar qəbul etməsi qanunvericilik fəaliyyəti sayılır.
Qanin layihələrinin təklif, müzakirə, qəbul və dərc olunması qanunvericilik prosesi adlanır.

Fənn müəllimi: Fəls. dokt. Arıxov C.C.

İyun 8, 2012 Posted by | Konstitusiya | Bir şərh yazın

Azərbaycan Respublikasının yeni Konstitusiyasının qəbul edilməsi.


Azərbaycan Respublikasının hal-hazırda qüvvədə olan Konstitusiyası suveren və müstəqil dövlətimizin ilk Konstitusiyasıdır. Bu Konstitusiya qəbul olunana kimi Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikaının (Azərbaycan SSR-in) 1978-ci il Konstitusiyası ona edilmiş bir sıra düzəlişlərə (məsələn, respublika prezidentinin vəzifəsinin təsis edilməsi barədə və digər düzəlişlərlə) qüvvədə olmuşdur. 1978-ci il Konstitusiyası Azərbaycan SSR-in sayca üçüncü Konstitusiyası idi.
Azərbaycan SSR-in ilk (birinci) Konstitusiyası isə 1921-ci il mayın 19-da I Ümumazərbaycan Sovet Qurultayında qəbul edilmişdir. Azərbaycan sosializm cəmiyyəti qurmaq bu Konstitusiyanın əsas və başlıca vəzifəsi hesab edilirdi.
Azərbaycan SSR-in ikinci Konstitusiyası 1937-ci il martın 14-də Fövqəladə Ümumazərbaycan Sovetlər Qurultayında qəbul olunmuşdur. Bu Konstitusiya 1936-cı il dekabrın 5-də qəbul edilmiş SSR-in Konstitusiyasına əsaslanırdı. 1937-ci ilin Konstitusiyası o dövrün ictimai quruluşunu və dövlət quruluşunu təsbit edir, dövlət qurulucuğunu genişləndirir, Sovetlərə seçki sistemini, habelə ali və yerli dövlət hakimiyyəti orqanların təşkili və fəaliyyətinin əsas prinsiplərini müəyyən edir, respublika vətəndaşları üçün geniş hüquq və azadlıqlar élan edirdi.
Azərbaycan SSR-in üçüncü Konstitusiyası 1978-ci il aprelin 21-də 9-cu çağırış Azərbaycan SSR Ali Sovetinin növbədən kənar 7-ci sessiyasında qəbul edilmişdir.
Azərbaycan Respublikasının sayca dördüncü, müstəqil və suveren dövlətimizin ilk (birinci) Konstitusiyası isə 1995-ci il noyadrın 12-də referendum (ümumxalq səsverməsi) yolu ilə qəbul edilmişdir. Bu, Azərbaycan xalqının və dövlətin həyatında tarixi və əlamətdar hadisəyə çevrildi.
90-cı illərin əvvələrində başlayan Azərbaycan Respublikasının müstəqil dövlət olmasına doğru ilk addımlar atırdı. Belə ki, 1991-ci il avqustun 30-da Azərbaycan Respublikasının Ali Soveti özünü növbədənkənar sessiyasında qəbul etdi. Bu bəyannamə 1918-ci ildən 1920-ci ilədək müstəqil dövlət kimi mövcud olan, beynəlxalq birlik tərəfindən müstəqil dövlət kimi tanınan Azərbaycan Respublikasının dövlət müstəqilliyinin bərpa olunduğunu élan etdi. Böyük əhəmiyyətə malik olan həmin sənəd Azərbaycan xalqının dövlət müstəqilliyi uğrunda apardığı çoxillik mübarizənin yekunu oldu.
Bəyannamədən sonar Azərbaycan Respublikasının Ali Soveti 1991-ci il oktyabr ayın 18-də “Azərbaycan Respublikasının Dövlət Müstəqilliyi haqqında” Konstitusiya Aktını qəbul etdi. Bu akt əsasında müstəqil Azərbaycan Respublikasının dövlət quruluşunun siyasi və iqtisadi əsasları təsis olundu. Azərbaycan Respublikası rəsmi surətdə müstəqil dövlət élan edildi.
Əmrə əsaslanan və komanda iqtisadiyyatı hesab edilən sovet iqtisadiyyatının yerinə iqtisadiyyatın bazar modeli yaranmağa başladı. İstehsal alət və vasitələri, habelə torpaq üzərində xüsusi mülkıyyətə icazə verildi. İstehsal alət və vasitələri üzərində sosialist mülkiyyətinə və sosialist təsərrufat sisteminə son qoyuldu. İqtisadiyyat plan metodları üzrə yox, bazar münasibətləri üzrə inkişaf etdi. Mülkiyyətin müxtəlif formaları (dövlət, xüsusi və bələdiyyə mülkiyyəti) tanındı.
Ölkə demokratik konstitusiya quruluşuna keçdi. Respublikanın rəsmi adından “sovet”, “sosialist” kimi ifadələr çıxarıldı.
Hakimiyyətin bölgüsü prinsipinə əsaslanan dövlət hakimiyyəti təşkil edildi. Dövlət hakimiyyəti bu prinsip əsasında həyata keçirildi. Prezident postu təsis edildi. Dövlətin vahid (təkbaşına) başçısı olan prez ident xalq tərəfindən seçildi. Ölkədə qanunvericilik hakimiyyətini həyata keçirən parlament yarandı. Seçki sistemi demokratik əsaslar üzərində quruldu və təzələndi.
Vətəndaşlar geniş demokratik hüquq və azadlıqlardan istifadə etməyə başladılar. İnsan hüquq və azadlıqların məhkəmə müdafiəsini, şəxsiyyət və dövlətin qarşılıqlı məsuliyyəti gücləndi. Vətəndaşların hüquqi vəziyyəti (statusu) demokratik xarakter aldı.
Milli Məclis 1995-ci il mayın 2-də yeni qərar qəbul etdi. Bu qərarda Konstitusiya lahiyəsini hazırlayan komissiyanın tərkibi müəyyən olunurdu. Bu komissiyanın fəaliyyəti və gördüyü gərgin iş nəticəsində Konstitusiyanın lahiyəsi hazırlandı. Həmin layihə isə 1995-ci il oktyabrın 15-də ümumxalq müzakirəsinə çıxarıldı. 1995-ci il noyabrın 12-də respublikada referendum (ümumxalq səsverməsi) keçirildi. Bu yolla müstəqil Azərbaycan dövlətinin ilk Konstitusiyası qəbul edildi. Ona görə də noyabrın 12-i hər il ölkəmizdə Konstitusiya günü kimi qeyd edilir.

Fənn müəllimi: hüquqşunas, Fəls. dokt. Arıxov C.C.

İyun 8, 2012 Posted by | Konstitusiya | Bir şərh yazın

Konstitusiyanın anlayışı, mahiyyəti, məzmunu və əhəmiyyəti


“Konstitusiya” latınca “constitution” ifadəsindən olub, quruluş (təsisat, qurma) mənasını bildirir. Bu ifadənin tarixi kökü qədim zamanlarla bağlıdır. Hələ neçə-neçə əsr bundan əvvəl antic dövrün mütəfəkkirləri “konstitusiya” terminindən istifadə edirdilər. Roma imperatorlarının verdikləri dekretlər və digər sərəncamlar məhz konstitusiya adlanırdı. Müasir mənada konstitusiya ilk dəfə olaraq ABŞ-da (1787), daha sonar isə Fransada və Polşada (1791) qəbul edilmişdi.
Konstitusiya Azərbaycan dövlətinin və cəmiyyətinin əsas qanunudur. Ona görə ki, hüquqi konstitusiyada ifadə olunan normalar real həyatda dövlət hakimiyyətinin həyata keçirilməsi ilə bağlı yaranın ictimai münasibətlərin daha vacib və zəruri sahəsini qaydaya və nizama salır.
· sosial-iqtisadi quruluşun əsasları;
· siyasi sistemin əsasları;
· dövlət quruluşu və idarəetmə forması;
· dövlət hakimiyyət orqanlarının sistemi və onların təşkil edilmə qaydaları;
· cəmiyyətin mənəvi həyatının əsasları;
· vətəndaşların hüquqi statusu (vəziyyəti).
Konstitusiyadan fərqli olaraq, Azərbaycan Respublikasının adi (sadə) qanunları dövlətin əsas qanunu sayılmır. Ona görə ki, adi (sadə) qanunlar (onlara cari qanunlar da deyilir) ictimai və dövlət quruluşunun əsaslarını müəyyən etmir, yalnız ölkənin iqtisadi-siyasi və mədəni həyatının ayrı-ayrı, müxtəlif tərəflərini tənzimləyir. Onlar Konstitusiya əsasında və Konstitusiyanın icra edilməsi üçün qəbul edilir.
Azərbaycan Respublikasının hüquqi Konstitusiyası dövlətin əsas qanunu olduğuna görə ali hüquqi qüvvəyə malikdir. Qanunlar və qanunqüvvəli sənədlər (prezidentin fərmanları, Nazirlər Kabinentinin, yəni hökümətin qərarları, nazirliklərin təlimatları) arasında o, öz hüquqi qüvvəsinə görə ən yüksək yerdə durur.
Azərbaycan Respublikasının hüquqi Konstitusiyası dedikdə, Azərbaycan dövlətinin əsas qanunu sayılan, ali hüquqi qüvvəsi olan,xüsusi qaydada qedilən və dəyişdirilən elə bir sənəd başa düşülür ki. Bu sənəd sosial-iqtisadi quruluşun, siyasi sistemin və cəmiyyətin mənəvi həyatının əsaslarını, vətəndaşların (şəxsiyyətin) hüquqi vəziyyətini, dövlət quruluşunu və idarəetmə formasını, dövlət hakimiyyət orqanlarının sistemini və onların təşkili qaydalarını müəyyən edir.
Müasir elmdə Konstitusiya üç mənada nəzərdən keçirilir: hüquqi sənəd mənasında; siyasi sənəd mənasında; ideoloji sənəd mənasında.
Azərbaycan Respublikasının hüquqi sənəd mənasında Konstitusiyası dedikdə, ali hüquqi qüvvəyə malik olan, xüsusi qaydada qəbul edilən və dəyişdirilən, ölkənin sosial-iqtisadi quruluşunun , siyasi sisteminin və s. əsaslarını, şəxsiyətin hüquqi statusunu müəyyən edən sənəs başa düşülür.
Azərbaycan Respublikasının siyasi sənəd mənasında Konstitusiyası dedikdə, cəmiyyətdə siyasi qüvvələrin nisbətini əks etdirən, sosial qüvvələrin Bir-birinə münasibətini ifadə edən və siyasi prosesləri nizama salan sənəd başa düşülür.
Azərbaycan Respublikasının ideoloji sənəd mənasında Konstitusiyası dedikdə, plüralism ideologiyasını tanıyan sənəd başa düşülür.
Konstitusiyanın rolu onun funksiyalarında təzahür edir. O, əsasən dörd funksiyanı həyata keçirir:
· hüquqi funksiya;
· sosial funksiya;
· siyasi funksiya;
· tərbiyəvi funksiya.
Konstitusiyanın hüuqi funksiyasının mahiyyəti ondan ibarətdir ki, o, hər şeydən əvvəl, ictimai iqtisadi quruluşun əsaslarını, dövlət quruluşunun əsaslarını, cəmiyyətin mənfi həyatının əsaslarını, habelə şəxsiyyətin hüquqi vəziyyətini tənzim (müəyyən) edir. Bu baxımdan Konstitusiya tənzimləyici funksiya yerinə yetirir. Digər tərəfədən Konstitusiya həmin əsasları mənfi hallardan (cinayətdən, müxtəlif hüquq pozuntulardan və s.) qoruyur, müdafiə edir. Bu baxımdan isə o, qoruyucu funksiya yerinə yetirir.
Konstitusiyanın sosial funksiyası onun sosial hadisə, sosial təsisat və sosial sistem kimi vacib məsələlərlə bağlı olmasında ifadə olunur. Sosial sistemin elementi olan təhsil və elmə, sosial təsisatlar olan ailə və dinə Konstitusiyada xüsusi diqqət yetirilir. Konstitusiyanın həmin sosial məsələlərə təsiri böyükdür. Onların inkişafında Konstitusiya vacib rol oynayır.
Konstitusiyanın siyasi funksiyası cəmiyyətdə və dövlətdə baş verən siyasi proseslərlə bağlıdır. Belə ki, dövlətin təşkil olunma əsasları və dövlət hakimiyyətinin təşkil edilmə prinsipləri məhz Konstitusiya ilə müəyyən edilir. Konstitusiya nəzərdə tutur ki, hər bir vətəndaş bilavasitə dövlətin idarə olunmasında, dövlət hakimiyyətinin həyata keçerilməsində iştirak edə bilər. Bundan əlavə, vətəndaşlarla siyasi system arasındakı münasibətlər, hakimiyyəti əldə etməyin qayda və üsulları, siyasi partiyaların təşkili və fəaliyyətinin hüquqi əsasları və siyasi hakimiyyət xarakterli digər məsələlər Konstitusiya ilə müəyyən edilir.
Konstitusiyanın tərbiyəvi funksiyası onda ifadə edilir ki, Konstitusiya bütün vətəndaşları qanunlara əməl etmək, başqa şəxslərin hüquq və azadlıqlarına hörmət bəsləmək ruhunda tərbiyələndirir. Bunun nəticəsində vətəndaşlar məsuliyyətə əsas verə biləcək mənfi hallara, hüquq pozuntusuna yol vermirlər.
Konstitusiya quruluşca bölmələrə, bölmələr təsillərə, fəsillər isə maddələrə bölünür. Ona 5 bölmə, 12 fəsil və 118 maddə daxildir.
Birinci bölmə Konstitusiya quruluşunun əsaslarına (xalq hakimiyyəti və dövlətin əsasları kimi məsələlərə) həsr edilmişdir. Burada ictimai quruluşun mahiyyəti və idarəetmə forması müəyyən edilir, ictimai-siyasi quruluşun əsas prinsipləri möhkəmləndirilir.
İkinci bölmə vətəndaşların (şəxsiyyətin) hüquqi statusuna həsr olunmuşdur. Bu bölmədə əsas insan və vətəndaş hüquqları, habelə vəzifələr müəyyən edilir.
Üçüncü bölmə hakimiyyətin təşkili və fəaliyyəti kimi məsələyə həsr edilmişdir. Buraya qanunvericilik, icra və məhkəmə hakimiyyətinin səlahiyyətlərini, Naxçıvan Muxtar Respublikasının hüquqi statusunu müəyyənləşdirən maddələr daxildir.
Dördüncü bölmə özünüidarə etməyə həsr edilmişdir. Bu bölməyə daxil olan normalar yerli özünüidarəni həyata keçirən bələdiyyələrin hüquqi statusunu müəyyən edir.
Beşinci bölmə hüquq və qanun kimi məsələlərə həsr olunmuşdur. Bu bölmədə yerləşən normalar qanunvericilik sistemini, normativ hüquqi aktları, Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasına dəyişikliklər və ona əlavələr edilməsi qaydalarını müəyyən edir.
Konstitusiya keçid müddəaları ilə bitir. Bu müddəalar keçid dövrü üçün nəzərdə tutulmuşdur.
Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyası dörd əsas məsələni həll edir:
· birincisi, ictimai quruluşun, dövlətin ərazi-siyasi quruluşunun və idarəetmə mahiyyəti məsələsini;
· ikincisi, dövlət hakimiyyətinin təşkili məsələsini;
· üçüncüsü, şəxsiyyətin hüquqi statusu məsələsini;
· dördüncüsü, yerli özünüidarənin mahiyyəti məsələsini.
Konstitusiyanın quruluşu onun mətnindən rahat istifadə etməyə imkan verir.

Fənn müəllimi: Fəls. dokt. Arıxov C.C

İyun 8, 2012 Posted by | Konstitusiya | Bir şərh yazın

İctimai-siyasi hüquqlar (azadlıqlar)


Sərbəst toplaşmaq azadlığı: Xarakterinə və təbiətinə görə sərbəst toplanmaq azadlığı ictimai-siyasi hüquqlar sırasına aiddir. Ona görə ki, sərbəst toplaşmaq siyasi məzmunlu tələblərin bildirilməsi ilə bağlıdır. Digər tərəfdən bu hüquqdan siyasi qüvvələr bir-birinə qarşılıqlı təsir göstərmək məqsədilə istifadə edirlər.
Yığıncaq dedikdə, şəxslərin hər hansı məsələni birlikdə müzakirə etmək və həmin məsələyə dair qərar qəbul etmək məqsədilə keçirdiyi toplantı başa düşülür. Mitinq keçirilən elə bir kütləvi tədbirdir ki, bu tədbirin vasitəsiulə toplaşmış şəxslər ümuimi fikirlərini ifadə edir, ümumi çağırışlar edir və ya tələblər irəli sürürlər. Nümayiş dedikdə, bir qrup şəxsin ictimai və dövlət həyatı ilə baölı məsələlərə dair öz fikirlərini bildirməsi başa düşülür.
Məlumat azadlığı: İnformasiya (məlumat) azadlığı dedikdə, şəxsin istədiyi informasiyanı (məlumatı) qanuni yolla axtarmaq, əldə etmək, hazırlamaq və yaymaq hüququ başa düşülür.
Məqsədinə (təyinatına) görə, informasiya iki cür olur: kütləvi informasiya; qeyri-kütləvi informasiya. Geniş əhali kütləsi üçün nəzərdə tutulan informasiya kütləvi informasiya adlanır.
Qeyri-kütləvi informasiya isə geniş əhali kütləsi və hamı üçün nəzərdə tutlmayan informasiyadır. Bu növ informasiya müəyyən qrup şəxsin, şəxsin və dövlətin istifadəsi üçün əldə edilir. Konstitusiyada qeyri-kütləvi informasiyanın yox, kütləvi informasiyanın azadlığına təminat verir.
Dövlətin idarə olunmasında iştirak etmək hüququ: Dövlətin idarə olunmasında iştirak etmək hüququ əsas ictimai-siyasi hüquqlardan biridir. Bu hüquq Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 55-ci maddəsində nəzərdə tutulmuşdur. Həmin hüquq Azərbaycan Respublikası vətəndaşlarına öz dövlətinin idarə olunmasında iştirak etmək imkanı verir.
Bilavasitə yolun mahiyyəti vətəndaşların referendumda (ümumxalq səsvermədə) iştirak etməsindən ibarətdir. Bu yolla vətəndaşlar dövlət və ictimai həyatın ən vacib məsələlərini həll etmək üçün səsvermədə iştirak edirlər.
Dövlət qulluğuna girmək yolunun mahiyyəti ondan ibarətdir ki, vətəndaşlar dövlət orqanlarında xidmət (qulluq) etməklə dövlətin idarə olunmasında iştirak edirlər. Həmin vətəndaşlar dövlət qulluqçuları adlanır.
Süçki hüququ: Referendumda (ümumxalq səsverməsində) iştirak etməklə vətəndaşlar dövlət və ictimai həyatın ən mühüm və vacib məsələləri barəsində öz iradələrini bildirirlər. Bununla onlar seçki hüququnu həyata keçirirlər. Referendumda iştirak etmək sözün həqiqi mənasında seçki hüququnu həyata keçirmək deməkdir.
Vətəndaşların süçmək imkanına aktiv seçki hüququ deyilir. Rederendumda iştirak etmək aktiv süçki hüququna aiddir. Azərbaycan Respublikasının vətəndaşları yalnız 18 yaş həddinə çatdıqda aktiv süçki hüququna malik olurlar.
Vətəndaşların seçilmək hüququ dedikdə, onların nümayəndəli orqanlara (həm nümayəndəli dövlət orqanlarına, həm nümayəndəli yerli özünüidarə orqanına), habelə seçkili vəzifəyə seçilmək hüququ başa düşülür. Söhbət vətəndaşların Milli Məclisə deputat, prezident, bələdiyyə üzvü süçilmək hüququndan gedir.
Vətəndaşların seçilmək imkanına passiv seçki hüququ deyilir. Vətəndaşların Milli Məclisə deputat süçolmələri üçün onların 25 yaşa, prezident seçilmələriu üçün 35 yaşa, bələdiyyə üzvü süçilmələri üçün 21 yaşa çatmaları tələb olunur.
Vətəndaşlar seçkilərdə ümumi, bərabər və birbaşa süçki hüququ əsasında sərbəst, gizli və şəxsi səsvermə yolu ilə iştirak edirlər.
Ümumi süçki hüququ dedikdə, 18 yaşa çatmış və seçki hüququ məhdudlaşdırılmamış vətəndaşların irqindən, milliyyətindən, dinindən və s. asılı olmayaraq səs vermək imkanı başa düşülür.
Bərabər seçki hüququ onu ifadə edir ki, səsvermə zamanı hər bir vətəndaş yalnız bir səsə malik olur və bu səsin başqalarının səsi ilə eyni (bərabər) hüquqi qüvvəsi vardır. Kiminsə səsinə üstünlük verilmir.
Birbaşa süçki hüququ o deməkdir ki, hər bir vətəndaşın yalnız bir namizədə (özü də birbaşa) səs verməyə ixtiyarı çatır. Eyni vaxtda iki və daha çox namizədə səs verilməsi qadağandır.
Sərbəst seçki hüququ onu ifadə edir ki, vətəndaşlar seçkilərdə azad və heç kəsdən asılı olmadan öz iradəsini ifadə edə bilərlər. Seçkilərdə iştirak edib-etməməsi, hansı namizədə səs verib-verməməsi məsələsini vətəndaşın özü həll edir.
Gizli səsvermə onu ifadə edir ki, seçkilər keçirilərkən, səsvermə gizli olur və səsvermə prosesinə kənar şəxslərin meüdaxilə etməsinə yol verilmir.
Şəxsi səsvermə dedikdə, vətəndaşın şəxsən özünün səsverməsi başa düşülür. Vətəndaşın başqa şəxsin əvəzinə səsverməsinə yol verilmir.

İyun 8, 2012 Posted by | Konstitusiya | Bir şərh yazın

İcra hakimiyyəti və onun orqanları


İcra hakimiyyətinin anlayışı: Hakimiyyətin bölgüsü prinsipinə görə icra hakimiyyəti dövlət hakimiyyətinin digər sahəsi (qolunu) təşkil edir. Hər bir hakimiyyət sahəsi kimi icra hakimiyyəti də öz saləhiyyəti çərçivəsində müstəqildir. Lakin hakimiyyətin bu sahəsi hakimiyyətin digər sahələri ilə, yəni qanunvericilik və məhkəmə hakimiyyəti ilə dövlət hakimiyyətinin həyata keçirilməsi prosesində qarşılıqlı fəaliyyət göstərir.
İcra hakimiyyəti müəyyən dövlət hakimiyyəti orqanları həyata keçirir. Onlara icra hakimiyyət orqanları deyilir. İcra hakimiyyəti orqanları dövlət orqanları sistemində xüsusi rol oynayır.
İcra hakimiyyəti orqanlarının dairəsi kifayət qədər genişdir. Həmin orqanlara aiddir:
– prezident;
– hökumət (Nazirlər Kabineti);
– nazirliklər, dövlət komitələri;
– yerli icra hakimiyyəti orqanları.
Bunlar icra hakimiyyəti orqanlarının sistemini təşkil edir. Bu sistem ierarziya (aşağıların yuxarılara tabe olması) prinsipi üzrə qurulur.
Prezidentin hüquq statusu: Konstitusiyanın 7-ci və 99-cu maddələrinə görə Azərbaycan Respublikasında icra hakimiyyəti Azərbaycan Respublikası prezidentinə məxsusdur. Bu o deməkdir ki, prezident (latınca “preasidentis” – “başda oturan”) icra hakimiyyətinin başçısıdır. Prezident icra hakimiyyəti orqanları sistemində əsas və xüsusi yer tutur. O, icra hakimiyyətinin həyata keçirilməsində bilavasitə və birbaşa içtirak etmir.
Bununla bərabər, Azərbaycan Respublikasının prezidenti həm də eyni zamandqa dövlətin başçısıdır.
Azərbaycan Respublikasının prezidentinin dövlət hakimiyyəti orqanları sistemində statusu onunla müəyyən edilir ki, o eyni zamanda həm dövlət, həm də icra hakimiyyəti başçısıdır. ABŞ, Braziliya və digər xarici dövlətlərdə də prezident icra hakimiyyətinin və eyni zamanda dövlətin başçısıdır. Bizim ölkəmizdə prezident postu 1991ci ildə təsis olunmuşdur.
Azərbaycan Respublikası prezidentinin seçilməsi qaydası: Azərbaycan Respublikasının prezidenti ümumi, bərabər və birbaşa seçki hüququ əsasında sərbəst, şəxsi və gizli səsvermə yolu ilə 5 il müddətinə seçilir. Prezident postu üçün namizəd olan şəxs üçün yüksək tələblər (şərtlər) müəyyən edilir və irəli sürülür.
Birincisi, prezidentliyə namizəd yalnız Azərbaycan Respublikasının vətəndaşı olmalıdır. Namizədin milli mənsubiyyəti rol oynamır.
İkincisi, prezident seçilmək üçün yaş həddi (yaş senzi) müəyyən edilir: yalnız yaşı 35-dən aşağı olmayan şəxs prezident seçilə bilər. Maksimum yaş həddi nəzərdə tutulmur.
Üçüncüsü, prezidentliyə namizəd yalnız o şəxs ola bilər ki, o, Azərbaycan Respublikasının ərazisində on ildən artıq daimi yaşasın.
Dördüncüsü, prezidentliyə namizədin ali təhsili olmalıdır.
Beşincisi, prezidentliyə namizədin başqa dövlətlər qarşısında öhdəliyi olmamalıdır.
Altıncısı, prezidentliyə namizədin ikiqat vətəndaşlığı (eyni zamanda iki müxtəlif dövlətin vətəndaşı olmaq) olmamalıdır.
Yeddincisi, prezidentliyə namizəd ağır cinayətə görə məhkum olunmamlıdır.
Əgər prezidentliyə namizəd səsvermədə iştirak edən şəxslərin yarısından çoxunun (heç olmazsa 50%+1) səsini alarsa, prezident seçilmiş sayılır. Bəzən səsvermənin ikinci dövrəsi keçirilir.
Səsvermənin ikinci dövrəsində o namizəd prezident seçilmiş sayılır ki, o biri namizədə nisbətən çox səs toplasın.
Azərbaycan Respublikası prezidentinin vəzifədən kənarlaşdırılması: Prezidentin vəzifədən kənarlaşdırılmasına impiçment (ingiliscə “impechment” – etimad göstərməmək, ittiham etmək) deyilir.
Prezident öz hərəkətlərinə görə məhkəmə məsuliyyəti daşıyır.
Azərbaycan Respublikasının Nazirlər Kabineti: O, prezidentin yuxarı icra orqanı sayılır və icra səlahiyyətlərinin həyata keçirilməsini təşkil edir. Nazirlər Kabineti prezidentə tabe olub, onun qarşısında məsuliyyət daşıyır.
Nazirlər Kabineti prezidentin və parlamentin iştirakı ilə formalaşdırılır. Belə ki, Baş Nazir parlamentin razılığı ilə prezident təyin edir.
Nazirlər Kabineti kollegial icra hakimiyyəti orqanıdır. Belə ki, bu orqan kollegiallıq prinsipi əsasında təşkil edilir və fəaliyyət göstərir. İclaslar Nazirlər Kabinetinin həyata keçirdiyi fəaliyyətin təşkilatı formasıdır. Nazirlər Kabinetinin iclaslarına bir qayda olaraq Baş Nazir sədrlik edir.
Yerli icra hakimiyyəti: Yerli icra hakimiyyət orqanlarına yerli icra hakimiyyətlərinin başçıları rəhbərlik edirlər.
Qəsəbələrdə və kəndlərdə icra hakimiyyətinin nümayəndəliyi fəaliyyət göstərir. Nümayəndəliyə icra hakimiyyəti başçısı tərəfindən təyin olunmuş nümayəndə rəhbərlik edir. Onun əsas vəzifəsi icra hakimiyyəti başçısının səlahiyyətlərinin həyata keçirilməsinə kömək göstərməkdən ibatətdir.

Fənn müəllimi: Fəls. dokt. Arıxov C.C.

İyun 8, 2012 Posted by | Konstitusiya | 2 Şərh

%d bloqqer bunu bəyənir: