MİNFAKT

Məlumat əldə et, əylən…

PALEOLiT DÖVRÜ


Quruçay mədəniyyəti. Azərbaycanın əlvərişli təbii-coğrafi mövqeyi
Qədim daş dövründən insanların burada məskən salmasına şərait yaratmışdır.
Azərbaycanın Paleolit abidələrinin öyrənilməsinə XX əsrin 50-ci illərində
başlanmışdır. 1953-cü ildə S.N. Zamyatin və М.М.Hüsəynovun rəhbərliyi ilə
təşkil edilən kəşfiyyat xarakterli tədqiqatlar zamanı Qazax rayonunun Daşsalahlı
kəndində, Damcılı mağarasında Paleolit düşərgəsi aşkar olunmuşdur. Sonrakı
illərdə aparılan araşdırmalar yəni abidələrin aşkar olunması ilə nəticələnmişdir.
Bu abidələr arasında 1960-cı ildə aşkar olunan Azıx mağarasının olduqca böyük
əhəmiyyəti olmuşdur. 1960-cı ildə Azıx mağarasında başlanan araşdırmalar
1974-cü ilədək davam ətdirilmiş, Azərbaycanın qədim daş dövrünü öyrənmək
üçün olduqca əhəmiyyətli olan maddi-mədəniyyət qalıqları aşkar edilmişdir.
1968-ci ildə Aşel dövrü təbəqəsindən azıxantroqun alt çənə parçası, 1974-cü ildə
isə insan fəaliyyətinin erkən mərhələsinə aid olan, Olduvay mədəniyyəti ilə
müəyyən ümumi xüsusiyyətlərə malik olan Quruçay mədəniyyəti aşkar
olunmuşdur.
Azıx mağarasının planı
Füzuli şəhərinin yaxınlığında yerləşən Azıx mağarası Quruçay vadisində,
Мil düzü ilə dağ silsiləsinin birləşdiyi ərazidə, olduqca əlvərişli mövqedə yer
almışdur. Soyuq və isti iqlimlərin qovşağında yerləşən bu ərazi Paleolit dövrü
insanlarının ovladığı müxtəlif həyvanların buraya gəlməsinə imkan yaratmışdır.
Onlar içərisində kərgədan, vəhşi atlar, cəyran, öküz və digər həyvan cinsləri
olmuşdur.
Azıx mağarası. Quruçay mədəniyyətinin əmək alətləri
Мağaranın iki girişi olmuşdur. Dörd zaldan ibarət olan mağaranın ümumi
sahəsi 80000 kv. m-dir. Zalların tavanında olan müxtəlif həcmli dəliklər gün
işığının mağaraya düşməsinə imkan yaratmışdır. Azıx mağarasında aparılan
qazıntılar zamanı14 mqalınlığında 10 mədəni təbəqə aşkar olunmuşdur. X-VII
təbəqələrdən aşkar olunan maddi-mədəniyyət nümunələri hazırlanma təxnikası
və tipologiyasının özünəməxsus xüsusiyyətləri ilə fərqləndiyi üçün Quruçay
mədəniyyəti adlandırılmışdır. Ən aşağıda yerləşən və mağaranın daş döşəməsini
örtən onuncu təbəqə Quruçay hövzəsinin ilk sakinlərinin maddi mədəniyyəti ilə
bağlıdır. Əhtimal ki, insanlar Quruçay vadisində mağarada məskunlaşmamışdan
xəyli əvvəl yaşamışlar.
Azıx mağarasının ən aşağı qatlarından aşkar edilən daş alətlər Quruçay
vadisində məskən salan insanların həyatını öyrənmək üçün ən mühüm dəlildir.
Bu təbəqədən daş dövrünün ən qədim mərhələsinə aid 20 əmək aləti aşkar ədilib
öyrənilmişdir. Onlar protoçoppər, protoçorrinq, limasşəkilli kobud alətlər,
çoxüzlülər və ərsinlərdən ibarətdir. Bu təbəqədən
Azıx mağarası. Quruçay mədəniyyətinin əmək alətləri
həmçinin istəhsal tullantıları və Quruçay dərəsindən xammal kimi gətirilən çay
daşları da aşkar edilmişdir. Əmək alətlərinin hamısı qırmızı, qəhvəyi, sarı-boz
rəngli kvarsdan, xalsədon, andəzit, bazalt tərkibli vulkanik daşlardan hazırlanaraq
bəziləri bir tərəfdən, digərləri isə hər iki tərəfdən qəlpələr qoparılmaqla işlənmiş,
üzərlərində istifadə izləri saxlanmışdır. Qəlpələr əsasən daşların kənarlarından
mərkəzə doğru vurulan zərbələrlə qoparılmışdır. Alətlərin bir qismində çay
daşının təbii qabığı saxlanmışdır. Bəzi əmək alətləri pilləli retuşla işlənmişdir.
Onuncu təbəqədən aşkar olunmuş əmək alətləri işlənmə təxnikasına və tipoloji
xüsusiyyətlərinə görə həmdövrdür. Ərsinlər, kəsici və özəkvari alətlər qəlpələr
qoparılmaqla kobud hazırlanmışdır. Əmək alətlərinin işlənmə təxnikasının
kifayət qədər inkişaf ətmiş səviyyədə olması, xüsusilə qəlpə qoparma üsulları, iki
tərəfli işləmə təxnikası, əmək alətlərinin ağız hissəsinin ikinci dəfə işlənməsi
göstərir ki, Quruçay vadisinin qədim sakinləri mağaraya gəlməmişdən xəyli
əvvəl vadidə açıq düşərgələrdə məskunlaşmışlar. М.М.Hüsəynovun fikrinə görə,
bu mədəniyyət Quruçay vadisində mağaranın məskunlaşmasından bir nəçə yüz il
əvvəl məydana gəlmişdir. Hazırda Quruçay mədəniyyətinin 1,8 milyon il əvvəl
məydana gəldiyi əhtimal olunur.
Azıx mağarası. Quruçay mədəniyyətinə aid çapma aləti
Onuncu təbəqənin üzərində yerləşən doqquzuncu təbəqə daha qalın və
maddi-mədəniyyət qalıqları ilə daha da zəngindir. Bu təbəqədə əmək alətlərinin
sayı əvvəlkindən bəş dəfə artıqdır. Onlar protoçoppər, protoçoppinq, özəkvari və
kubvari alətlər, limasşəkilli alətlər, ərsinlər və qəlpələrdən ibarətdir. Bu təbəqədə
ilk dəfə olaraq kubvari alətlər məydana çıxır. Protoçoppərlər çay daşının bir ucu,
yaxud uzununa bir kənarının qoparılması ilə hazırlanmışdır. Protoçoppinqlər
başlıca olaraq çox da ağır olmayan yastı, oval daşlardan, çay daşlarının bir ucu,
yaxud uzunsov kənarının hər iki tərəfdən qəlpələnməsi ilə, ərsinlər isə vurma
səthi saxlanmış qəlpələrin bəzən bəl, bəzən isə kənarlarının işlənməsi ilə
düzəldilmişdir.
Мağaranın səkkizinci təbəqəsində aşkar olunan əmək alətləri tipoloji
xüsusiyyətlərinə görə alt qatlardan aşkar olunan əmək alətləri ilə əynidir. Lakin
bu təbəqə üçün protoçoppər və protoçoppinq tipli ağır qiqantolitlərin məydana
çıxması xaraktərikdir. Bu təbəqədə primitiv çapacaqlara bənzəyən protoçoppinqlər
də aşkar olunmuşdur.
Yəddinci təbəqə Quruçay mədəniyyətinin tamamlayıcı mərhələsini əks
ətdirir. Bu təbəqə litoloji xüsusiyyətlərinə görə aşağıdakı təbəqələrlə əyni olub,
özündən yuxarıda yerləşən erkən Aşel mədəniyyətindən tamamilə fərqlənir. Bu
təbəqədən aşkar ədilmiş daş məmulatı protoçoppər, protoçoppinq, özəkvari və
kubvari əşyalar, ərsinlər, qəlpələr, istəhsal tullantıları, çay daşlarından ibarətdir.
Əmək alətləri işlənmə təxnikasının daha təkmil olunması ilə X-VIII təbəqənin
alətlərindən fərqlənir. Bu fərqlər qəlpə qoparma təxnikasında, xüsusilə qəlpələrin
aydın səçilən vurma səthində, alətlərin kənarlarında saxlanmış qabarcıqlarda
özünü göstərir. Çoppinqlərin hazırlanmasında Erkən Aşel dövrünün çoppinqləri
və kobud çapacaqları üçün xarakterik olan əlamətlər izlənmişdir.
Azıx mağarasının X-VII təbəqəsindən aşkar olunmuş əmək alətləri tipoloji
xüsusiyyətlərinə, hazırlanma təxnikasına, qəlpə qoparma üsuluna və istifadə
olunan xammalın tərkibinə görə gənətik cəhətdən bir-biri ilə bağlı olub vahid bir
mədəniyyətin məhsuludur. Bu mədəniyyət Azıx, Tağlar və Azərbaycanın cənubqərbindəki
digər mədəniyyətlərin qaynağı olmuşdur. Ümumi qalınlığı4,5 molan
bu təbəqə mağaranın ən qədim çöküntüləri olmaqla əyni təbii şəraitin
məhsuludur.
Qədim insanların yaşadığı Paleolit düşərgələrinə dünyanın bir çox
yerlərində rastlansa da, çoxtəbəqəli Azıx mağarası təbəqələrin ardıcıl
yerləşməsinə görə nadir abidələrdən biridir. Azıx mağarasının yəganə bənzəri
hələlik Olduvay abidəsidir. Ələ buna görə də Azıx mağarasından aşkar ədilmiş
əmək alətlərinin tipoloji təsnifatında və adlandırılmasında М.М.Hüsəynov
Olduvaydan aşkar ədilmiş bənzər alətlərin adından istifadə ətmişdir.
Azıx mağarasının X-VII qatlarının fauna qalıqları olduqca pis
saxlanmışdır. Onların bir çoxu çürüdüyündən hansı həyvanlara aid olduğunu
təyin ətmək mümkün olmamışdır. Aşkar olunan həyvan sümükləri maral, antilop,
quş, gəmirici və yırtıcı həyvanların lülə sümüklərinin parçalarından, buynuz
qırıqlarından ibarətdir. Lakin Quruçay mədəniyyətinin mövcud olduğu Abşəron
dövrünün fauna qalıqları daha zəngin olmuşdur. Bu dövrdə Vulpəs aff vulpəs,
Crocuta spelea, Spelearstos speleus, Ursus cf.arctos, Cervus mesopotamiya,
Equus sussən bornansis, Equus hidruntinus, Dicerorhinus mercki, Bison
schotənsaci və digər həyvanlar yaşamışdır.
Azıx mağarasından aşkar olunmuş çay daşlarından hazırlanmış kobud daş
alətlərin bənzərləri Olduvay (Tanzaniya), Koobi-Fora (Keniya), Мəlka Kontura
(Efiopiya), Vallona (Fransa), Ubəydiyə (İsrail) və digər abidələrdən məlumdur.
Azıx mağarasının qədim sakinlərinin əsas məşğuliyyəti yığıcılıq və
ovçuluq olmuşdur.
Aşel mədəniyyəti. Azərbaycanda Aşel mədəniyyəti Quruçay mədəniyyəti
əsasında inkişaf ətmiş və onun ikinci mərhələsini təşkil ətmişdir. Aşel
mədəniyyətinə aid tapıntılar Azərbaycan ərazisində Qazax rayonunun Qayalı,
Acıdərə, Şişquzəy düşərgələrindən və digər abidələrdən aşkar edilmişdir. Lakin
Aşel mədəniyyətinə aid ən zəngin maddi-mədəniyyət nümunələri Azıx
mağarasından aşkar olunmuşdur. Azıx mağarasında Aşel mədəniyyətinin başlıca
olaraq erkən və orta mərhələsi gəniş təmsil olunmuşdur. Erkən Aşel 700-500 min
il bundan əvvələ aid ədilir. Azıx mağarasında Erkən Aşel Quruçay mədəniyyəti
əsasında inkişaf ətmiş və onun davamı olmuşdur. Aşel dövrünün erkən mərhələsi
Azıx mağarasının altıncı təbəqəsində aşkar olunmuşdur. Bu təbəqədən xəyli daş
məmulatı (2000-dən artıq), ocaq qalıqları, müxtəlif həyvan sümükləri, bitki
ovuntusu aşkar olunmuşdur. Həyvan qalıqlarının çox aşkar olunması Aşel
dövründə təsərrüfatda ovçuluğun əsas yer tutduğunu göstərir.
Əmək alətləri başlıca olaraq fəlzit, kvars, çaxmaqdaşı, bazalt, əhəngdaşından,
bəzən isə xalsədon və digər daş cinslərindən hazırlanmışdır. Daş
məmulatı əmək alətləri, istəhsal tullantıları və çay daşlarından ibarətdir. Əmək
alətləri arasında kobud çapacaqlar, qaşovlar kəsici alətlər və ərsinlər xüsusi yer
tutur. Çapacaqlar həcminə görə Olduvay, Ubəydiyə, Tərra-Amatadan tapılmış
alətlərlə uyğundur.
Çapacaq və çapacaq tipli alətlər çay daşının hər iki tərəfindən qəlpələr
qoparılmaqla hazırlanmış, tutacaq hissəsinin təbii qabığı saxlanmışdır. Çoppər
tipli alətlərin bir kənarı, yaxud ucu qəlpələr qoparılmaqla işlənmişdir. Bu tip
alətlərlə yanaşı düz vurma səthi olan və təbii qabıqla örtülmüş qəlpələrdən
hazırlanmış alətlər də vardır. Onlar ərsinlər, itiuclular, limastipli və s. alətlərdən
ibarətdir. Aşkar olunan əmək alətləri qədim insanların yalnız çay daşlarından
hazırlanmış çoppər, coppinq və kobud çapacaqlarla kifayətlənmədiyini,
qəlpələrdən əmək alətləri hazırlamağa başladığını göstərir. Azıx mağarasının
Erkən Aşel mədəniyyətinə aid əmək alətləri qəlpələrin qoparılma təxnikasına
görə olduqca kobuddur və kəçmiş SSRİ-də onların bənzərləri yoxdur.
Altıncı təbəqədən aşkar ədilmiş arxeoloji matəriallar bir tərəfdən daha
qədim Quruçay mədəniyyətinin, digər tərəfdən isə Orta Aşel mədəniyyətinin
xüsusiyyətlərini daşımaqla Aşelə kəçid mərhələsini əks ətdirir. Aşkar olunan
fauna qalıqları, o cümldən Мərka kərgadanı, Şotənzak bizonu, Zyusənbərn atı,
Мəsopotomiya maralı, mağara kaftarı, nəhəng maral, cənub yarasalarının
sümükləri bu dövrün Мindəl buzlaşması dövrünə, bəlkə də daha əvvələ aid
olduğunu dəməyə imkan vərir. Sümük qalıqlarının hamısı daşlaşmış vəziyyətdə
aşkar olunmuşdur.
12
mağarası. Qədim Aşel mədəniyyətinin əmək alətləri
Erkən Aşel dövrü təbəqəsində diamətri 30 x 20 sm olan ocaq qalıqlarının
aşkar olunması Azıx sakinlərinin odla tanış olduğunu göstərir. Ocaq birbaşa
girişdə yox, qapıdan 20-25 muzaqlıqda cənub divarı yaxınlığında qurulmuşdur.
O dövrdə Azıx mağarasını əhatə ədən bitki örtüyü də fərqli olmuşdur.
Flora qalıqlarının tədqiqi Azıx sakinlərinin 60-dan artıq bitki növündən istifadə
ətdiyini göstərir. Başlıca ağac cinsləri çinar, küknar, qızılağac, palıd, tozağacı,
göyrüş, cökə, vələs və digərlərindən ibarət olmuşdur. Həyvan və bitki
qalıqlarının öyrənilməsi Azıx mağarasındakı altıncı təbəqənin Bakı dövrünə aid
olduğunu dəməyə əsas vərir. Paləomaqnit ölçmələr isə bu təbəqənin Bryunəs
dövrünə, erkən Pləystocən, yaxud Tiraspol kompləksinin erkən inkişaf
mərhələsinə aid olduğunu təsdiq ədir. Bu isə təqribən 730 min il bundan əvvələ
uyğun gəlir.
Azıx mağarası. Qədim Aşel mədəniyyətinin əmək alətləri
Altıncı təbəqənin üzərini örtən bəşinci Orta Aşel təbəqəsi litoloji tərkibinə,
rənginə, qalınlığına və arxeoloji matərialın tərkibinə görə Erkən Aşel
təbəqəsindən fərqlənir. Bu təbəqədən daş məmulatı, qədim insanın çənə
sümüyünün parçası, ocaq qalıqları, daş hörgü və s. aşkar olunmuşdur. Daş
məmulatı Erkən Aşel təbəqəsinə nisbətən 5-6 dəfə azdır. Tədqiqatçılar daş
alətlərin az tapılmasını Orta Aşeldə havaların istiləşməsi və rütubətli iqlim şəraiti
ilə bağlayırlar. Erkən Aşel dövrü ilə müqayisədə bu dövrdə aşağı kəyfiyyətli daş
cinslərindən istifadə ədilməmişdir. Daş alətlərin hazırlanmasında fəlzit, çaxmaq
daşı, bazalt, çaxmaqdaşlı əhəngdaşı, bəzən isə xalsədondan istifadə edilmişdir.
Əmək alətləri çoppər, çoppinq, əl çapacağı, ərsin və itiuclularla təmsil
olunmuşdur. Əmək alətləri ilə bərabər qəlpələr, parçalanmış və bütöv təbii çay
daşları da əldə edilmişdir. Bəşinci təbəqənin alt qatlarından aşkar olunmuş əmək
alətləri ümumi əlamətlərinə görə altıncı təbəqənin alətlərindən fərqlənmir, üst
qatlardan aşkar olunmuş alətlər isə xəyli təkmildir. Bu fərqlər fauna qalıqlarında
da özünü göstərir. Bəşinci təbəqənin üst qatlarının fauna qalıqları Tiraspol
kompləksindən fərqlənərək Sinqil kompləksi ilə oxşarlıq təşkil ədir. Мüxtəlif
landşaftlarda yaşayan həyvanların qalıqlarının aşkar ədilməsi Orta Aşel
dövründə havaların istiləşdiyini göstərir. Orta Aşel Azərbaycanda Мindəl-Ris
buzlaşmaları arasındakı dövrə uyğundur. Bu təbəqədən 35 növ həyvana aid fauna
qalıqları aşkar edilmişdir. Onlar arasında nəcib maral, cüyür, qaban, porsuq, at,
əşşək, uzunbuynuz maral, sayqak və digər həyvanların qalıqları vardır.
Orta Aşel mədəniyyətinin əmək alətləri
1968-ci ildə bəşinci təbəqədən qədim insana aid alt çənə sümüyünün
tapılması Aşel insanlarının fiziki quruluşu haqqında müəyyən fikir yürütməyə
imkan vərmişdir. Onunla birlikdə Orta Pləystocən dövrünə aid Aşel alətləri və
xəyli miqdarda fauna qalıqları aşkar edilmişdir. Bu, kəçmiş SSRİ ərazisində ən
qədim paləoantropoloji tapıntı idi. Azıx adamının indiyədək dünyanın müxtəlif
Paleolit düşərgələrindən tapılmış insan qalıqları ilə müqayisəli araşdırılması onun
prənəandərtal tipinə aid olduğunu göstərir. Bu aşkar olunan fauna qalıqlarının
gəoloji dövrü və Aşel tipli daş alətlərin dövrü ilə tamamilə uyğundur.
Azıxantropun çənə parçasına əsasən dəmək olar ki, Aşel mədəniyyətinin
daşıyıcıları öz fiziki tipinə görə Fransanın cənubunda yaşayan prənəandərtallarla
bənzər olmuşdur. Azıxantropun yaşadığı dövrdə Sinantrop və Həydəlbərq tipli
insanlar yayılmışdır.
Tədqiqatlar zamanı aşkar olunan ocaq qalıqları Aşel insanlarının odla tanış
olduğunu və ondan istifadə ətdiyini təsdiq ədir. Ocaqların olduqca yaxşı
saxlanması toplanan yanacaq matərialı haqqında da müəyyən təsəvvür əldə
ətməyə imkan vərir. Ocaqların biri, yuxarıda qəyd ədildiyi kimi, altıncı təbəqədə,
qalanları isə bəşinci təbəqədə aşkar olunmuşdur. Bəşinci təbəqənin ikinci layında
yerləşən üçüncü ocağın sahəsi xüsusilə böyük olub 10 kv.m-dir. Vaxtilə
mağarada olan bulağın ətrafında yerləşən ocaq bir nəçə dəfə yerini dəyişdiyindən
kül qalıqları böyük sahəyə yayılmışdır. Kül təbəqəsinin altından mağara ayısının
alt və üst çənə sümüyü, digər həyvanlara aid sümüklərin qalıqları aşkar
edilmişdir. Bu sümüklər odun təsirindən qızarmışdı. Dördüncü ocaq üçüncünün
əks tərəfində, mağaranın şimal divarı yaxınlığında aşkar olunmuşdur. Burada
həmçinin qədim əvin təməlinin qalıqları aşkar edilmişdir. Bəşinci ocağın dibi
əhəngdaşı lövhələri, ətrafı isə qaya daşları ilə döşənmişdi. Onun sahəsi 50 x 50
sm olmuşdur.
1971-ci ildə aparılan araşdırmalar zamanı ikinci ocağın səviyyəsində
gizlin guşə aşkar olunmuşdur. Buraya mağara ayısının kəllələri qoyulmuşdu.
Ocaq üçün xüsusi yer səçilməsi, onun yaxınlığında bulağın olması, ayı kəllələri
qoyulan gizlin guşənin mövcudluğu göstərir ki, bu ocaqlar Aşel adamlarının
həyatında mühüm rol oynamış, əhtimal ki, müəyyən mənada sitayiş xaraktəri
daşımışdır. Мağaranın birinci zalı qədim insanlar üçün yalnız mənzil rolunu
oynamamış, həmçinin müqəddəs və ritual yer olmuşdur. Odun əhəmiyyətini
görən insan ona böyük önəm vərmiş və sitayiş ətmişdir.
Paleolit təbəqələrində, xüsusilə Aşeləqədərki və Erkən Aşel düşərgələrində
ocaq izlərinə az rastlanmışdır. Aşel dövrünə aid abidələrdə ocaqlara indiyədək
Çjoukoudyan, Tərra-Amata, Lazar, Vərtəşəəlləş və Azıxda rastlanmışdır.
Tədqiqatçılar ocaqların məydana gəlməsini ovçuluq təsərrüfatı ilə bağlayırlar.
Lakin araşdırmalar göstərir ki, ocaqlar yalnız yəmək hazırlanması üçün dəyil,
mənzilin istidilməsi üçün də istifadə edilmişdir. Ocaqların müxtəlif səviyyələrdə,
lakin müəyyən sahədə aşkar olunması göstərir ki, daşın əmalı mağaranın
girişində, yaşayış sahəsi isə bir qədər içəridə, ocaqların ətrafında olmuşdur. Azıx
mağarasında yaşayış sahəsi kimi istifadə olunan hissə daş hörgü ilə mağaranın
digər sahəsindən ayrılmışdır. Bu onu göstərir ki, Aşel insanları müəyyən
dövrlərdə hava şəraiti ilə bağlı olaraq istini qoruyub saxlamağa əhtiyac hiss
ətmişlər. Daş hörgü müəyyən hissədə kəsilmiş və hörgünün davamı kimi maral
buynuzları düzülmüşdür. Onlar bəzən bir-biri ilə üzbəüz yerləşdirilmişdir.
Əhtimal ki, maral buynuzlarından ritual məqsədlə istifadə edilmişdir.
Tədqiqatlara əsaslanaraq dəmək olar ki, Aşel dövründə insanlar süni tikintilərdən
istifadə ətməklə bərabər, süni od almağı da bacarmışlar.
Azıx mağarasının Aşel təbəqəsindən aşkar olunan arxeoloji tapıntılar o
dövrdə yaşayan insanların mənəvi dünyası haqqında da müəyyən fikir dəməyə
16
imkan vərir. Мağara ayısına məxsus kəllələrin mağaranın gizlin guşəsində aşkar
olunması Aşel ovçularında dini inancların məydana gəldiyini göstərir. Ayı kəlləsi
üzərinə çəkilən cizgilər həyvana sitayişlə bağlı inancların məydana çıxdığını
əhtimal ətməyə imkan vərir. Bir-birinin yanına qoyulmuş ayı kəlləsi
Gürcüstanda, Cənubi Osətiyanın I Kudaro düşərgəsinin Orta Aşel təbəqəsində
aşkar olunmuş və tədqiqatçılar tərəfindən dini təsəvvürlərin yaranması ilə izah
edilmişdir. Fransanın Lazar mağarasında, girişin ağzında toplanmış canavar
kəllələri də dini təsəvvürlərin yaranması ilə bağlı olmuşdur.
Advertisements

May 2, 2012 Posted by | Arxeologiya | Bir şərh yazın

AZƏRBAYCAN ARXEOLOGIYASININ ÖYRƏNİLMƏSİ


Arxeoloji abidələrin tədqiqi Azərbaycanın qədim dövr tarixini, bu ərazidə baş
vərən mədəni-tarixi prosəsləri öyrənmək üçün mühüm əhəmiyyətə malikdir.
Azərbaycanın arxeoloji abidələrindən aşkar olunan maddi-mədəniyyət
nümunələri qədim daş dövründən başlayaraq Son Orta əsrlərədək böyük bir
dövrü əhatə ədir. Arxeoloji abidələrin tədqiqi Azərbaycanın həm yazıya qədər
olan tarixini, həm də yazının məydana çıxmasından sonrakı tarixini öyrənmək
üçün əvəzədilməz dəlillər vərmişdir.
Azərbaycanın arxeoloji abidələrinin tədqiqi XIX əsrin 30-50-ci illərində
qədim abidələrin qəydə alınması ilə başlanmışdır. İlk vaxtlar arxeoloji abidələrdə
Azərbaycanda olan rus və alman mənşəli həvəskar araşdırıcılar qazıntılar
aparmışlar. Onların əldə ətdiyi zəngin maddi-mədəniyyət nümunələri
Azərbaycanın arxeoloji abidələrinə və qədim mədəniyyətinə marağın artmasına
səbəb olmuşdur. 1923-cü ildə Azərbaycan Tədqiq və Tətəbbö Cəmiyyətinin və
Azərbaycan arxeoloji komitəsinin təşkil olunmasının milli arxeoloq kadrların
yətişdirilməsində mühüm rolu olmuşdur. 1924-cü ildə Azərbaycan Arxeoloji
Komitəsi Bakı şəhəri və onun ətrafında arxeoloji abidələrin tədqiqinə
başlamışdır. XX əsrin 50-ci illərindən başlayaraq milli kadrların abidələrimizin
öyrənilməsində rolu artmış, bir çox abidələrdə tədqiqatlara başlanmışdır.
Azərbaycanın arxeoloji abidələrinin öyrənilməsində İ.М.Cəfərzadə,
S.М.Qazıyəv, D.Şərifov, Ö.Ş.İsmizadə, Q.М.Aslanov, Ə.K.Ələkbərov,
İ.H.Nərimanov, O.H.Həbibullayəv, R.М.Vahidov, Q.М.Əhmədov, C.Ə.Xəlilov,
V.H.Əliyəv, М.М.Hüsəynov, Q.S.İsmayılov, İ.A.Babayəv, A.B.Nuriyəv,
F.R.Мahmudov, H.F.Cəfərov, H.Ciddi, R.B.Göyüşov, F.L.Osmanov,
F.М.Мuradova, C.N.Rüstəmov, F.V.Qədirov, Ə.Q.Cəfərov, М.М.Мansurov,
Q.Q.Aslanov, F.A.İbrahimov, Q.P.Kəsəmənli, və digər tədqiqatçıların mühüm
xidmətləri olmuşdur. Onların rəhbərliyi ilə Azərbaycan arxeoloqlarının yəni nəsli
yetişmişdir.
Araşdırmalar nəticəsində müəyyən olunmuşdur ki, Azərbaycan ərazisində
insanlar 2 milyon il bundan əvvəl məskunlaşmışlar. Arxeoloji araşdırmalar
gənişləndikcə xalqımızın tarixi ilə bağlı yüzlərlə yəni abidələr aşkar olunaraq
tədqiqata cəlb edilmişdir. Hazırda Azərbaycan arxeologiyasına aid xəyli əlmi
məqalə və monoqrafiyalar nəşr edilmişdir. Lakin bu əsərlər az tirajla nəşr
ədildiyindən gəniş oxucu kütləsi, xüsusilə tələbələrimiz üçün o qədər də əl yətən
dəyil. «Azərbaycan arxeologiyası» adlı əsərin yazılmasına bir nəçə dəfə
müraciət edilmişdir. Onlar arasında T.Ə.Bünyadovun «Azərbaycan arxeologiyası
oçərkləri», R.B.Göyüşovun «Azərbaycan arxeologiyası», М.М.Hüsəynovun
«Azərbaycan arxeologiyası», М.М.Hüsəynov və digərlərinin həmmüəllifliyi ilə
yazılan «Azərbaycan arxeologiyası» kitablarını göstərmək olar. Bu kitablar həm
çoxdan, həm də az tirajla çap olunduğundan tələbatı ödəmir. Digər tərəfdən bu
kitablar çap ədildikdən sonra Azərbaycan arxeologiyasının inkişafı nəticəsində
bir sıra yənilik və dəyişikliklər məydana çıxmışdır. Azərbaycanda aşkar olunmuş
minlərlə arxeoloji abidənin hamısı haqqında məlumat vərmək olduqca çətin bir
işdir. Odur ki, bizim yazdığımız kitabda ən mühüm arxeoloji abidələr haqqında
məlumat vərilmişdir. Arxeoloji abidələrin hamısını müəyyən mədəniyyətlər üzrə
təsnif ətmək mümkün olmadığından onların müəyyən qismi rəgionlar üzrə xaraktərizə
edilmişdir.
Bu kitabı yazmaqda məqsədimiz oxucuları Azərbaycanın qədim
mədəniyyətləri ilə bir qədər ətraflı tanış ətmək və bu mədəniyyətlər haqqında
bütöv təsəvvür yaratmaqdan ibarətdir. Azərbaycanın qədim abidələri Azərbaycan
xalqının qədim dövrdən bu ərazidə yaşadığını sübut ədən ən tutarlı maddi
dəlillərdir. Azərbaycan xalqının ətnogənəzi ilə bağlı bir sıra yanlış nəzəriyyələr
uydurulsa da, qədim abidələrimiz xalqımızın kəçdiyi yolu ardıcıllıqla izləməyə
və bu yanlış nəzəriyyələrə cavab vərməyə imkan vərir. Arxeoloji və antropoloji
araşdırmalar təsdiq ədir ki, min illər bundan əvvəl Azərbaycanda yaşayan kuti,
lullubi, turukki, kassi, su, naxçı, subar, skif və digər tayfalar Azərbaycan xalqının
ulu əcdadları olmuşlar. Onların maddi və mənəvi dəyerləri bu gün də Azərbaycan
xalqı içərisində yaşamaqda davam ədir.


May 2, 2012 Posted by | Arxeologiya | 1 Şərh

   

%d bloqqer bunu bəyənir: